Reportage Europese verkiezingen in Oost-Duitsland

Hoe de Duitse Groenen zich binnen knokken in rechts AfD-gebied

Fred Mahro (links), de burgemeester van Guben, wordt aangeklampt door een inwoner. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

In het Duitse stadje Guben, ­tegen de grens met Polen aan, worstelen inwoners met migratie en criminaliteit. Dit is terrein van de rechts-populistische AfD. Maar Theo Koelé ziet een opvallende kentering: de ‘linkse’ Groenen van de lokale heldin Ska Keller rukken op.

Het Duitse Guben was nog een echte grensstad toen Ska Keller hier opgroeide. Wie de brug van pakweg 150 meter naar het Poolse ­Gubin wilde oversteken, had een paspoort nodig. Vrachtwagens stonden urenlang in de rij voor controles aan weerszijde van de rivier de Neisse. Nu wandelen Polen en Duiters met een ijsje of een fles bier ontspannen heen en weer over de brug tijdens het jaarlijkse Voorjaarsfestival dat de steden gezamenlijk organiseren.

De taalbarrière is nog groot, maar het gaat de goede kant op in haar geboorteplaats, vindt Ska Keller (37). Ze is Spitzenkandidatin van de Groenen (kandidaat voor het voorzitterschap van de Europese Commissie) bij de Europese verkiezingen. ‘Die toenadering, dat is voor mij Europa. Dat ik in een grensgebied ben opgegroeid, heeft mijn keuze voor de ­politiek sterk beïnvloed’, zegt de frêle vrouw in de marge van een verkiezingsbijeenkomst in Berlijn. Een bezoek aan Guben is deze campagne niet ingepland.

De stemming bij de Groenen is opperbest: in de peilingen staat de partij voor het eerst in haar bestaan op gelijke hoogte met de sociaal-democratische SPD. Er wordt zelfs rekening gehouden met het voorbijstreven van de SPD, die deel uitmaakt van de coalitie onder de christen-democratische bondskanselier Angela Merkel. Ook ­Europese zusterpartijen van de Groenen doen het goed in de peilingen.

Sinds ze op haar 20ste toetrad tot de pro-Europese Groenen, zag Ska Keller ­Polen toetreden tot de EU en vervolgens tot het Schengen-gebied met vrij verkeer van personen en goederen. In Guben herinnert alleen de boekwinkel van Andreas Peter nog aan de opdeling van de stad in een Duits en Pools gedeelte. De geallieerden besloten na de Tweede Wereldoorlog, tijdens de conferentie van Potsdam, dat de Oder-Neisse-rivier de grens zou vormen. In de etalage prijken boeken uit de tijd dat Guben-Wilhelm-Pieckstadt de volledige naam was – naar de in Guben geboren president van de voormalige Duitse Democratische Republiek (DDR).

‘Natuurlijk ben ik blij met open grenzen’, zegt Peter, die als docent aan het gymnasium les gaf aan Keller (‘een bevlogen leerling’) en als 56-jarige ­Guben lang heeft gekend als gedeelde stad. ­‘Helaas zijn grenscontroles hard nodig. Vorige week is mijn auto gestolen. ‘U bent de tiende vandaag met die melding’, zei de politie.’

De christen-democratische burgemeester Fred Mahro noemt desgevraagd ‘buitenlandse bendes, met name Roemeense’ in het grensgebied een van de grootste problemen van de stad – en niet alleen de zijne. De regionale krant Lausitzer Rundschau schrijft op één en dezelfde dag over een gewelddadige afrekening tussen Bulgaren, die aan de Poolse kant van de Neisse textiel verkopen, en de vondst van twee doden uit Montenegro in het Duitse stadje Forst, die slachtoffers zouden zijn van rivaliserende drugdealers.

Een Poolse agent controleert, zestig minuten lang, de papieren van een migrant. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

‘Beveilig de grenzen’

In de regio Lausitz, tussen Berlijn en de honderd kilometer verderop gelegen Neisse, wemelt het van de posters van de rechts-populistische partij AfD met de tekst ‘Grenzen beveiligen’. Na de gemeenteraadsverkiezingen in Guben, die samenvallen met de Europese verkiezingen, zullen ten minste zes AfD’ers hun debuut maken in de raadszaal (28 zetels), verwacht burgemeester Mahro.

‘Rechts-populistische partijen spelen in heel Europa in op de angst van burgers’, zegt de voorzitter van de Duitse Groenen, Robert Habeck. Het antwoord van de Groenen op criminaliteit in het grensgebied kan niet anders dan Europees zijn. Keller: ‘Wij Groenen willen grensoverschrijdende, Europese opsporingsteams.’ Ze pleit daarnaast voor een Europese variant van het Bundeskriminalamt, de Duitse federale politie.

In de deelstaat Brandenburg, waar ­Guben ligt, hebben de Groenen het afgelopen jaar meer nieuwe leden dan ooit geregistreerd. Het aantal nam toe van ruim duizend naar bijna 1.400, een groei van zo’n 25 procent. Ook in andere oostelijke deelstaten is sprake van ledenwinst voor de partij, die deels voortkomt uit Bündnis 90, een verzamelnaam van dissidenten in de DDR-tijd. Volgens de partijleiding heeft het ‘opduiken’ van de AfD en de anti-islam-beweging Pegida veel inwoners ‘wakker geschud’. Ook Guben zag Pegida-aanhangers door de straten trekken die leuzen riepen tegen de komst van buitenlanders. Guben telt zo’n 450 asielzoekers, voor wie het gemeentebestuur honderd woningen heeft aangeschaft.

De tijd na de DDR

‘Ik reis veel door het oosten van Duitsland, en als ik met de mensen praat, merk ik dat immigratie niet het grootste probleem is’, zegt Ska Keller. ‘Ze beginnen steevast over gebrekkige bus- en treinverbindingen, het tekort aan artsen, de slechte staat waarin schoolgebouwen verkeren. Ze hebben het gevoel dat de overheid afwezig is.’

Oud-buschauffeur Manfred Klauscke kan erover meepraten. In een klein restaurant (‘hier worden aardappelen nog met de hand geschild’, staat er boven het menu) zegt hij dat hij ‘godzijdank’ na decennia van onregelmatige diensten zijn baan op 63-jarige leeftijd vaarwel kon zeggen. Dat hij bij nacht en ontij moest opstaan, wijt hij aan personeelstekort. Na de ondergang van de DDR ging het ene na het andere bedrijf failliet, omdat het de concurrentie met de industrie uit het westen van Duitsland niet volhield. Veel inwoners, vooral jongeren, verlieten Guben. De bevolking halveerde in bijna dertig jaar; de stad heeft momenteel zo’n 17 duizend inwoners. ‘De jongeren van nu voelen niets voor een zware baan op de bus’, zegt Klauscke. Al is hij fanatiek aan het tuinieren geslagen, met de Groenen heeft hij weinig op: ‘Die werpen ons terug in het stenen tijdperk.’ De voorgenomen sluiting van de vervuilende kolenmijnen in de regio, waarvan de Groenen al jaren fervent voorstander zijn, zal de werkloosheid sterk doen stijgen.

Een Poolse bbq-kraam tijdens het Voorjaarsfestival in de stad. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Waar is Ska Keller?

Ska Keller schrijft de ledenwinst en de gunstige peilingen juist toe aan ‘het toegenomen bewustzijn’ dat milieu­bescherming en klimaatbeleid hard nodig zijn. ‘In Duitsland hebben we vorig jaar een extreem droge zomer beleefd, toen werd de klimaatverandering heel tastbaar.’

Als Oost-Duitser zou ze tégen de sluiting van mijnen moeten zijn, zei ze ooit, maar ze voelt zich bovenal  Europeaan. En klimaatverandering ‘is bij uitstek een probleem dat een ­Europese aanpak vergt’.

Het zou goed zijn als ze haar boodschap ook hier uitdraagt, zegt burgemeester Mahro met enige spot in zijn stem. Keller en de andere Spitzenkandidat van de Groenen, haar Nederlandse collega-europarlementariër Bas Eickhout, reisden tijdens de verkiezingscampagne door heel Europa. Keller vereerde haar geboorteplaats niet met een bezoek.

‘Guben is voor haar kennelijk te klein geworden’, zegt oud-gymna­siumdocent ­Peter. ‘Ik verwacht dan ook geen Ska Keller-effect bij de verkiezingen. In elk geval niet in positieve zin.’

Hoe Polen en Hongarije hun democratie afbreken
Ze schakelen rechters uit, nemen de publieke media over en creëren zondebokken. De regeringsleiders van EU-lidstaten Polen en Hongarije gedragen zich als echte alleenheersers. In deze video zie je hoe zij in zeven stappen hun democratie afbreken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden