Update

Hoe de crisis in Oekraïne is doorspekt met nazi-retoriek

De Russische president Vladimir Poetin is vandaag afgereisd naar de Krim, waar hij deelneemt aan de festiviteiten rondom 'Victory Day', een feestdag die de overwinning van Rusland en Oekraïne op nazi-Duitsland markeert. Voor Poetin een uitstekende gelegenheid om zijn dreigende boodschap inzake de Oekraïne-crisis nogmaals te verkondigen: het fascisme in Europa rukt op.

Een reclamebord om mensen op de Krim aan te sporen om deel te nemen aan het referendum voor aansluiting bij Rusland op 13 maart. De tekst luidt: 'Stop fascisme!' Beeld AFP

Nazi-retoriek. De crisis in Oekraïne is er vol van. Eigenlijk al vanaf het begin, toen eind 2013 de eerste protesten tegen president Janoekovitsj plaatsvonden. Naast de vele jonge mensen die onschuldig wapperend met vlaggen en al zingend pleitten voor meer toenadering tot Europa, namen er ook wat duistere types deel aan het protest. Skinheads, neonazi's, gemaskerde mannen met knuppels die de confrontatie met de oproerpolitie aangingen. Ze droegen vlaggen en schilden met white-power symbolen en '88' (vrij vertaald: Heil Hitler).

In Oekraïne is 'nazi' een scheldwoord dat te pas en te onpas wordt gebruikt. Zo werd voormalig president Viktor Joejtsjenko, die in 2005 na de Oranjerevolutie aan de macht kwam, door zijn tegenstanders afgeschilderd als neonazi. Hij zou er extremistische ideeën op nahouden. Niet erg gepast, want zijn vader Andrej vocht tijdens de Tweede Wereldoorlog juist tégen de nazi's en belandde zelfs in Auschwitz.

Xenofoob en antisemitisch
Tijdens de protesten tegen president Janoekovitsj was één partij prominent aanwezig op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev: Svoboda, de extreemrechte partij die na de Oekraïense parlementsverkiezingen van 2012 als vierde eindigde. In het huidige interim-kabinet heeft de partij 36 van de 449 zetels.

Svoboda is berucht om zijn xenofobe, homofobe en antisemitische standpunten. In 1991 werd de partij opgericht onder de naam Sociaal-Nationalistische Partij van Oekraïne. Als symbool werd de wolfsangel gebruikt. Die is inmiddels vervangen voor de drietand, een verwijzing naar de demonstraties voor Oekraïense onafhankelijkheid in de jaren tachtig. Leider Oleh Tiahnibok heeft in het verleden geregeld de Hitlergroet uitgebracht.

(Tekst loopt door onder de foto)

Oekraïners en Russen nemen deel aan een protest in Athene tegen 'de nazicoup' in Kiev. Beeld AFP
Oleh Tiahnibok, leider van Svoboda. Beeld EPA

Tiahnibok, die zich de laatste jaren een stuk gematigder opstelt, was een van de leiders van de opstand tegen Janoekovitsj, waar hij zich profileerde als voorstander van Europese integratie.

In het nieuwe kabinet nemen meerdere partijprominenten van Svoboda hoge posities in. Zo is Andri Parubi, een van de medeoprichters van Svoboda, de secretaris van de Oekraïense Veiligheidsraad. Zijn plaatsvervanger, Dmitro Jarosh, is de leider van de zogeheten Rechtse Sector, die de vlag van de Oekraïense naziecollaborateurs inzet tijdens protesten. Ook vicepremier Oleskandr Sych is afkomstig uit de Svoboda-partij. Hij is omstreden door zijn uitspraken over vrouwen. Die zouden geen alcohol mogen drinken, geen abortus mogen plegen en het risico voor verkrachtingen moeten mijden.

'Nazi-ideologie steekt de kop op'
In Oost-Oekraïne werd het rechts-nationalistisme dankbaar aangehaald om de draak te steken met de demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein. Dat zouden allemaal fascisten zijn. Op de Krim en in het oosten van het land gingen mensen de straat op om te demonstreren tegen de door het Westen gesteunde 'fascistische coup' in Kiev.

Volgens de huidige machthebbers in Kiev zijn het juist de pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne die 'fout' zijn. Als de Oekraïense interim-president Aleksander Toertsjinov over zijn 'antiterreuroperatie' in Oost-Oekraïne rept, spreekt hij standaard over 'het uitschakelen van terroristen'.

Ook premier Arseni Jatsenjoek is niet vies van retoriek. Eind vorige maand zei hij tegenover zijn regering dat 'Rusland een Derde Wereldoorlog wil ontketenen door Oekraïne politiek en militair te bezetten'.

De Russische president Poetin haakt hier moeiteloos op aan. Tijdens een digitale legeroefening, gisteren in het Nationale Defensiecentrum, zei hij volgens persbureau Interfax: 'Vandaag waren we getuige van de paraatheid en de gecoördineerde actie van de offensieve en defensieve krachten van dit land. Het militante nationalisme dat ooit heeft geleid tot de opkomst van de nazi-ideologie, steekt weer de kop op in Europa. We zullen niet ingaan op elke afzonderlijke broeihaard. We weten waar het gevaar dreigt.'

Op de Krim werd 'Victory Day' op 13 april al een keer gevierd door het naspelen van een gevecht tussen Sovjets en nazi's. Beeld AFP

Victory Day
Vandaag vieren Rusland en Oekraïne samen de overwinning van de Sovjet-Unie op nazi-Duitsland, precies zeventig jaar geleden. Om dit jubileum te markeren, vinden er grootse festiviteiten plaats in onder meer Sebastopol, de havenstad op het door Rusland ingelijfde schiereiland de Krim. Poetin zal daarbij aanwezig zijn.

Nikolai Svanidze, een Russische geschiedkundige en televisiepresentator, heeft de Wall Street Journal verteld dat de Tweede Wereldoorlog nog altijd voortleeft in het bewustzijn van de voormalige Sovjet-Unie. Naar schatting stierven er tijdens deze oorlog meer dan 25 miljoen Sovjets. De propagandaboodschap van vandaag is duidelijk, zegt Svanidze: 'We worden nogmaals bedreigd door fascisten. Onze broeders worden bedreigd door fascisten. We moeten de fascistische indringers, die door het Westen worden gesteund, verslaan.'

De leider van de Rechtse Sector, Dmitro Jarosh, spreekt in februari op het Onafhankelijkheidsplein. Beeld AFP
De Russische president Poetin (links) met premier Medvedev tijdens de viering van Victory Day in Moskou. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden