Hoe de coup Turkije heeft veranderd

Vandaag een jaar geleden rolden er tanks door Ankara en vielen er bommen op het Turkse parlement. Hoe staat het land er twaalf maanden na de mislukte staatsgreep voor?

Mensen gingen vorig jaar na de staatsgreep de straat op om president Erdogan te steunen.Beeld afp

Alle ogen zijn dit weekeinde gericht op Recep Tayyip Erdogan. De president van de Republiek Turkije vormt het middelpunt van de herdenking van de staatsgreeppoging, vandaag een jaar geleden, toen opstandige militairen in het duister van de nacht hun tanks over straat lieten rollen en hun jachtvliegtuigen afstuurden op het hart van de Turkse democratie, het parlementsgebouw in Ankara.

Erdogan zal zaterdag een toespraak houden op de plek in Istanbul die het beeld zou gaan bepalen van de coup: de brug over de Bosporus, die militairen hadden afgesloten en waar burgers zich, slechts gewapend met de Turkse vlag, tegenover hen opstelden. 'Brug van de Martelaren van 15 juli' heet de voormalige Bosporusbrug inmiddels, naar de bijna 250 burgers die die nacht het leven lieten.

Zondagochtend houdt de president een redevoering in de hal van de Grote Nationale Assemblee van Turkije, zoals de volksvertegenwoordiging voluit heet. Verslaggevers wereldwijd werden door Turkse ambassades in hun land uitgenodigd de ceremonie bij te wonen. Om 2.32 uur betreedt de president het spreekgestoelte, het tijdstip waarop de parlementariërs een jaar geleden werden opgeschrikt door explosies.

Lees verder onder de foto.

Mannen proberen de militairen tegen te houden die over de brug van de Bosporus komen. 15 juli 2016.Beeld afp

Wellicht zal Erdogan de woorden herhalen die hij donderdag al sprak, toen hij een weeklange 'wake voor de democratie' aankondigde. 'In de geschiedenis van naties zijn er belangrijke keerpunten. 15 juli was zo'n datum voor de Turkse Republiek. Niets zal meer zijn zoals het voor die dag was.'

'Niets' is uiteraard overdreven, maar de president heeft hier een punt. Het land is ingrijpend veranderd. Hoe staat Turkije ervoor, een jaar na de mislukte staatsgreep?

Ontsnapt

Om te beginnen is het nuttig vast te stellen dat Turkije beter af is dan het geval zou zijn geweest als de coup niet was mislukt. De democratie in Turkije werd vorig jaar serieus bedreigd. Het waren echte tanks die de Bosporusbrug bezetten, het waren echte bommen die werden afgeworpen boven het parlement. In het Westen, vonden de Turken, was te weinig aandacht voor het gevaar waaraan Turkije was ontsnapt.

Wel degelijk leek er iets als nationale eenheid te bestaan, in de eerste weken na wat nu de Dag van Democratie en Nationale Eenheid heet. Ook de oppositiepartij CHP prees het nieuwe klimaat van 'dialoog', dat zou kunnen leiden tot een 'gezonde democratie', weg van polarisatie.

Een jaar later moet worden vastgesteld dat daarvan geen sprake meer is. De natie is er op 15 juli 2017 in veel opzichten beroerder aan toe dan op 14 juli 2016.

Een ongekende golf van repressie volgde op de staatsgreeppoging. Justitie en politie, leger en onderwijs werden grootscheeps gezuiverd. Echte en vermeende aanhangers van het veronderstelde brein achter de coup, de prediker Fethullah Gülen, werden ontslagen en/of gearresteerd. In één moeite door werden anderen aangepakt die de regering al langer in het vizier had. Linkse activisten, sympathisanten van de Koerdische zaak, kritische journalisten.

Meer dan 150 duizend mensen werden uit overheidsdienst ontslagen, onder wie een kwart van alle rechters en aanklagers. Ruim tweeduizend onderwijsinstellingen werden gesloten, 149 mediabedrijven. Ruim 51 duizend mensen zitten nog gevangen, onder wie zo'n 160 journalisten. Een paar kranten proberen, als Galliërs in dat ene dorpje, moedig stand te houden als bastions van de persvrijheid.

Allemaal onzin, die snode verhalen over de gülenisten? De beweging had wel degelijk delen van het staatsapparaat geïnfiltreerd. En hoewel de ware toedracht nog altijd niet vaststaat, lijdt het geen twijfel dat gülenisten betrokken waren bij de couppoging. 'In het Westen sluit men daarvoor a priori de ogen', zegt Dries Lesage van de Universiteit Gent. 'De houding is: we zullen het nooit weten.'

De jacht op putschisten ontaardde echter al snel in een heksenjacht. Massahysterie kreeg Turkije in haar greep. Eigenaars van auto's met 'FG' in het kenteken (de initialen van Fethullah Gülen) werden opgepakt. Mensen met een 1-dollarbiljet op zak kwamen in de problemen, omdat de Gülenbeweging die zou hebben gebruikt voor onderlinge contacten.

Dictatuur

Mensenrechten zijn niet de enige schadepost. De ontslaggolf sloeg gaten in het overheidsapparaat. De internationale positie van Turkije liep averij op (ook al lijkt een echte breuk met de VS en de Europese Unie niet aan de orde). De Turkse economie beleefde een dip (ook al bleef een echte crisis uit).

De maatschappelijke tegenstellingen zijn verscherpt. Meer dan ooit is Turkije een verdeelde natie. 'Turkije was al een gepolariseerd land, maar de polarisatie heeft nu een gevaarlijk niveau bereikt', zegt Turkije-expert Paul Levin van de Universiteit van Stockholm. Geloofsgroepen en maatschappelijke stromingen die niet passen in het AKP-straatje voelen de hitte.

Lees verder onder de foto.

President Erdogan geeft een toespraak bij een herdenkingsbijeenkomst voor 15 juli 2016.Beeld ap

Koerdische militanten worden met gülenisten en Islamitische Staat op één terroristische hoop gegooid. Als Erdogan zondag de volksvertegenwoordiging toespreekt, zal hij aankijken tegen de lege stoelen van elf parlementariërs van de Koerdisch gezinde HDP die gevangen zitten, onder wie de duo-partijleiders Selahattin Demirtas en Figen Yüksekdag.

Is Turkije een dictatuur geworden? Nee. Nog niet. Maar dat de democratie in Turkije ernstig gevaar loopt, zullen alleen aanhangers van de AKP betwisten. De couppoging ('Een geschenk van God', in zijn woorden) stelde Erdogan in staat vaart te zetten achter zijn project van jaren: het versterken van zijn grip op staat en samenleving.

De crisis bood 'de nieuwe sultan' de gelegenheid een referendum uit te schrijven - en te winnen - over een presidentieel systeem. Dankzij de noodtoestand beschikt Erdogan nu al over alle machtsmiddelen die hij nodig heeft. 'Meer dan ooit vallen in Turkije partij, staat en presidentschap samen', zegt Howard Eissenstat, hoogleraar aan de St. Lawrence University in de Verenigde Staten.

50/50-land

Maar er is ook reden tot optimisme. Of laten we zeggen: reden om niet volslagen wanhopig te zijn over de toekomst van de Turkse democratie.

Turkije blijft een 50/50-land. De helft van de bevolking steunt de charismatische Erdogan, de andere helft moet niets hebben van zijn autoritaire strapatsen of van zijn religieus getint conservatisme. Bij verkiezingen krijgt de AKP op zijn best 49 procent. 'De Turkse samenleving is veel veerkrachtiger dan het leiderschap lijkt te denken', stelt Marc Pierini van de European Council on Foreign Relations (ECFR).

Het grondwetsreferendum weerspiegelde de tweedeling. President Erdogan kreeg 51,4 procent van de kiezers achter zich. Strikt genomen een overwinning, in zekere zin ook een nederlaag. Ondanks het muilkorven van kritische media wist de gehaaide raspoliticus nauwelijks de drempel te passeren. Erdogan is (nog) geen Poetin. Turkije heeft, anders dan Rusland, een serieuze oppositie.

Lees verder onder de foto.

De coup in beeld

Bekijk hier de mooiste en indrukwekkendste foto's van de staatsgreep in Turkije vorig jaar.

Vrouwen houden Turkse vlaggen vast om de slachtoffers van 15 juli te eren.Beeld getty

Dat bleek ook tijdens de Mars voor Gerechtigheid van Kemal Kiliçdaroglu, leider van de kemalistische CHP. Als een eigentijdse Gandhi wandelde hij 430 kilometer van Ankara naar de Maltepegevangenis in Istanbul, waar zijn partijgenoot Enis Berberoglu 25 jaar celstraf uitzit.

Kiliçdaroglu wist onmiskenbaar nieuw elan te genereren. Meer dan een miljoen mensen verwelkomden de oppositieleider zondag aan het slot van diens voettocht. De mars heeft 'de 50 procent die zich vertrapt en genegeerd voelt een stoot energie gegeven', zo schrijft Gülse Birsel in de krant Hurriyet.

Vooralsnog zal dat weinig zoden aan de dijk zetten. Erdogan zit dankzij het gewonnen referendum steviger in het zadel dan ooit en de noodtoestand zal niet snel worden opgeheven, zo liet hij woensdag weten. Maar op termijn zijn er kansen voor de oppositie. In 2019 worden op één dag verkiezingen gehouden voor het parlement en het presidentschap. Erdogan lijkt sterk te staan, zegt Lesage, maar in werkelijkheid zou hij weleens op zijn neus kunnen kijken.

Als alles wat niet AKP is elkaar voor de gelegenheid opzoekt, kan dat interessante gevolgen hebben. De Mars voor Gerechtigheid gaf een voorproefje. De tocht werd gesteund door de HDP en door dissidenten van de rechts-nationalistische MHP. Een nieuw alternatief op rechts kan Erdogan beentje lichten bij zijn eigen mars naar de 51 procent.

Kan.

In het andere geval zal Erdogan voor Turkije nog vele jaren blijven wat hij dit weekeinde tijdens de herdenking van de coup is: het middelpunt.

Het jaar vanaf de coup

15 juli 2016
Turkse militairen doen machtsgreep, maar na oproep van president Erdogan slaan zijn aanhangers de coup neer.

23 juli 2016
Met eerste decreet onder de noodtoestand begint zuivering: duizenden scholen en liefdadigheidsinstellingen gesloten.

23 augustus 2016
VS krijgen uitleveringsverzoek voor moslimgeestelijke Gülen, die volgens Turkije achter de coup zit. VS gaan er niet op in.

4 november 2016
Leiders Koerdische partij HDP opgepakt, waarmee zuiveringsacties zich verbreden. Tegen hen wordt tot 142 jaar cel geëist.

11 maart 2017
Rel tussen Nederland en Turkije over de poging van de Turkse minister Fatma Kaya om consu- laat in Rotterdam te bezoeken.

16 april 2017
Turkse kiezers beslissen in een referendum tot een grote grondwetsherziening die Erdogan veel meer macht geeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden