AnalysePasen 2020

Hoe de coronacrisis van invloed kan zijn op de betekenis van Pasen

De paasdienst wordt opgenomen in de Laurenskerk in Rotterdam, met predikant Bernard van Verschuer. De dienst zal online en op televisie worden uitgezonden.Beeld Arie Kievit

De kerken zullen de komende dagen leeg zijn. Maar onder invloed van corona zullen de mensen meer doordrongen raken van de betekenis van Pasen. ‘De mensen staan langs de kruisweg van 2020.’

Ook voor christenen is alles in deze zogeheten Stille Week voor Pasen anders dan gewoonlijk. Tezelfdertijd voegt corona – hoe vreselijk en hoe ongewenst ook – een hedendaagse dimensie toe aan het lijdensverhaal van Christus. ‘Voor de kruisweg hoeven we de kerk helemaal niet in’, zegt Leo Fijen – gewezen hoofdredacteur levensbeschouwing van KRO-NCRV. ‘We zien de veertien staties (de vaste onderdelen van de kruisweg, de weg die Jezus met het kruis aflegde van Jeruzalem naar Golgotha, red.) zich deze dagen als het ware voor onze ogen ontvouwen. We zijn er getuige van dat mensen vallen, sterven maar ook weer opstaan. De mensen staan langs de kruisweg van 2020. Pasen was nooit zo nabij.’

De Amsterdamse stadspredikant Tim Vreugdenhil werd in dit verband getroffen door een column van de Amerikaanse columnist David Brooks, waarin deze tijd als een van de meest betekenisvolle van de nu levende mensen wordt gekenschetst. Vooral vanwege zijn morele betekenis: ons wordt de kans geboden om betere mensen te worden. ‘Brooks vraagt zich af of we in staat zijn de crisis te verbinden met een groter verhaal: een verhaal van verzoening of van morele wedergeboorte. Twee vreemde woorden – corona en Pasen – komen zo heel dicht bij elkaar.’

Pasen is het feest van het nieuwe leven, zegt Vreugdenhil. ‘Het christelijk paasverhaal is van dat nieuwe leven de overtreffende trap, ook in vergelijking met andere verhalen en mythen over wederopstanding: dieper, echter, aangrijpender en verstrekkender dan het verhaal van Jezus wordt het nergens.’

Ontredderde wereld

De coronacrisis zit vol met verwijzingen naar Pasen, denkt de remonstrantse predikant Joost Röselaers. Zo acht hij het betekenisvol dat de periode van ‘sociale onthouding’ – de intelligente lockdown, zoals premier Rutte haar noemt – min of meer samenvalt met de veertigdagentijd, de periode van vasten en bezinning die voorafgaat aan Pasen. ‘De kerkelijke tijd waarin we leven, laat zich goed beschrijven in termen die op dit moment overal worden gebezigd’, zegt Röselaers. ‘Na het carnaval komen de crisis, de angst, de onzekerheid en ontreddering. De crisis culmineert in Jezus’ eenzame kruisdood op Goede Vrijdag.

‘Hoe het daarna verder moet met de ontredderde wereld en met Jezus’ boodschap van liefde? Wie het weet mag het zeggen. Het wordt doodstil. De Stille Week. Stille Zaterdag. Volstrekt onverwacht volgt Pasen met een boodschap van hoop. De dood heeft niet het laatste woord. Na de crisis is er toch nieuw perspectief, is er nieuwe hoop. Jezus’ leerlingen gaan uiteindelijk, na het grote verdriet om zijn verscheiden, gesterkt door Pasen verder in zijn voetspoor. Over veer- en geestkracht gesproken!’

Intens afscheid

‘Of mensen onder de huidige omstandigheden meer ontvankelijk zijn voor de betekenis van de paasboodschap weet ik niet’, zegt mgr. Hans van den Hende, bisschop van Rotterdam en voorzitter van de Nederlandse Bisschoppenconferentie. ‘Ook de eerste leerlingen van Jezus waren niet meteen blij en gerustgesteld. Het lijden en de dood van Jezus hadden op hun leven een grote impact. Ze waren bang en in verwarring, zoals veel mensen dat ook tijdens de huidige coronacrisis zijn. Ik hoop dat veel mensen, ook niet-christenen, hoop en troost kunnen ontlenen aan de paasboodschap. Dit betekent niet dat je alle pijn en strijd moet ontkennen. Integendeel: pas wanneer je ziekte en dood serieus onder ogen ziet, kan ook de betekenis van eeuwig leven en de hoogte en diepte van verlossing tot je doordringen.’

Lijden en sterven zijn voor de mensen die er getuige van zijn ‘heel intieme ervaringen’, weet Leo Fijen. ‘Ik heb het met mijn eigen moeder ervaren. In de laatste week van haar leven, opende zij haar hart en werd ze in de meest ware betekenis van het woord mijn moeder. Ik moest 50 worden om dat te mogen ervaren. Een intens afscheid blijft doorwerken in je herinnering als troost. De dood scheidt ons dus niet van onze dierbaren. Voor christenen komt daar het vertrouwen bij dat ze ook bij God zijn.’

Agnosten en atheïsten

Fijen nuanceert daarmee het verschil tussen christenen en niet-christenen in hun omgang met de dood en met de betekenis van Pasen: beiden zijn op enigerlei wijze vertrouwd met een leven na de dood. Voor de theoloog Piet de Vries, docent bij het Hersteld Hervormd Seminarie aan de Vrije Universiteit, is het onderlinge verschil echter aanzienlijk. ‘Als christen zie je de betrekkelijkheid van aardse zorgen en zegeningen. Wat mij ook ontvallen kan, de zonden zijn mij vergeven. De dood is voor mij een overwonnen vijand, want God haalt mij straks thuis. Dat betekent niet dat je niet naar ouderdom mag verlangen, maar voor een christen is het leven een reis naar het vaderhuis van God.’

De coronacrisis heeft op christenen dan ook een beduidend andere uitwerking dan op agnosten en atheïsten, denkt De Vries. ‘Als iemand werkelijk christen is, verwacht hij niet alle heil van dit leven, en kan hij door deze crisis ook niet helemaal uit het lood geslagen zijn. Als dat wel het geval is, laat dat zien dat je nog een echte christen moet wórden. Als je echt een christen bent, dan nader je God elke dag door de gestorven en opgestane Christus die aan Gods rechter hand zit.’

Voor De Vries is de huidige crisis geen straf van God, maar wel een waarschuwing van God voor de hoogmoedige mens die, net als de verloren zoon in het bijbelboek Lucas, denkt gelukkig te kunnen worden zonder zijn vader. ‘Maar hij loopt vast. Er breekt een hongersnood uit, maar dat is zijn geluk: hij keert terug naar zijn vader. Zo zou ik ook de coronacrisis willen duiden: ze kan ons bewust maken van onze kwetsbaarheid en van onze afhankelijkheid van God. Als we met z’n allen soberder gaan leven, als we straks een gezonde ascese gaan betrachten, heeft die coronacrisis ons baat gebracht. Onder invloed van het eeuwigheidsperspectief gaan we dit leven anders inrichten.’

 Oefening in nederigheid

Fijen hoopt dat corona de mens ‘milder, bescheidener en liefdevoller’ zal maken. In dat verband denkt hij aan de parabel van de boomlange kluizenaar en de lage deuropening: steeds als hij naar buiten ging, moest hij diep buigen. Een oefening in nederigheid die hem ervan weerhield de deuropening aan zijn lengte aan te passen. Vreugdenhil verwacht ‘meer besef van kwetsbaarheid, meer besef dat een mensenleven niet in waarde is uit te drukken, en dat niet alleen de gezondheidszorg, maar ook de economie als geheel een ethische dimensie heeft.’

Ook van den Hende hoopt op blijvende mentale en morele gevolgen van de huidige crisis. ‘Zoals de solidariteit tussen de verschillende generaties, goed onderwijs en goede zorg als waarachtige dienst aan de samenleving als geheel, het onderkennen van de realiteit van armoede en eenzaamheid, de kracht van naastenliefde en dat mensen ten diepste sociaal zijn. En dat het menselijk leven beschermwaardig is.’ Dit impliceert, zegt Van den Hende, ‘dat economie niet moet worden gezien als een voortdenderende anonieme beweging, maar als een activiteit van mensen ten dienste van mensen.’

Vooralsnog overheerst de vraag wanneer de ‘veertigdagentijd’ van de sociale onthouding ten einde zal zijn. Niet met Pasen, zoveel is inmiddels wel duidelijk. ‘Hopelijk met Pinksteren’, zegt Röselaers. ‘Dan zouden Pasen en Pinksteren als het ware samenvallen. Daarna zullen we terugdenken aan deze quarantaine als niet alleen een periode van economische rampspoed en eenzaamheid, maar ook als een tijd waarin de verbeelding de ruimte kreeg, en waarin we dichter tot elkaar kwamen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden