Hoe de Britten langzaam hun stiff upper lip doen loskomen over prinses Diana

Eindelijk durft het Britse koningshuis zijn emoties publiekelijk te tonen. Het is - twintig jaar na haar dood - de erfenis van prinses Diana, zegt haar biograaf Andrew Morton.

Met Charles in Thailand, 1988 Beeld Georges De Keerle / Getty

De stiff upper lip hoort bij de Britten zoals de BBC, fish & chips en het drinken van thee. In een recent onderzoek (onder Britten) naar de 'meest Britse' eigenschappen staat de lip op nummer zeven, net onder 'keurig in de rij staan'. Het tentoonspreiden van een stiff upper lip wil zoveel zeggen als het vermogen in tijden van crisis en tegenslag de rug recht te houden en geen knieval te doen voor emoties, of het nou woede, angst of verdriet is, want daar gaat die lip maar van trillen en dan is het einde zoek. Daarnaast zorgt een stiff upper lip ervoor dat de bezitter ervan zich stoïcijns door het leven slaat, ook al biedt dat leven weinig om vrolijk van te worden, van emotioneel afwezige ouders tot een ongelukkig tijd op een spartaanse kostschool of een ontrouwe partner.

Het vermogen het trillen van de lip te onderdrukken en onder alle omstandigheden 'keep calm and carry on' te zijn, heeft, zo wil de mythe, de Britten veel gebracht - zoals hun Empire en de overwinning in twee wereldoorlogen.

En nergens was de kwaliteit zo veelvuldig waar te nemen als bij de leden van het Britse koningshuis. Er was in die kringen geen kwaliteit die zo werd gewaardeerd als het vermogen niets te tonen van die verraderlijke vijand: emotie. Als het aan koningin Elizabeth (kampioen lipcontrole) had gelegen was dat vast voor altijd zo gebleven. Maar toen kwam prinses Diana.

Diana, haar eigen verhaal

Een nieuwe editie van Diana, haar eigen verhaal door Andrew Morton is verschenen bij Pepper Books, €19,95.

Shy Di

Met het huwelijk van kroonprins Charles met de 19-jarige lady Diana Spencer in 1981 dacht de koninklijke familie de perfecte huwelijkskandidaat te hebben gevonden. Diana was van aristocratische huize, maagd, aantrekkelijk doch niet op een ordinaire manier, had een prima opleiding gehad op een kostschool en was zeker geen intellectuele hoogvlieger (iets waarvan men in het Britse koningshuis ook schijnt te gruwen). Bij publieke optredens of als ze werd achtervolgd door paparazzi viel ze op door de charmant-verlegen blik vanonder haar pony, die haar de troetelnaam 'shy Di' opleverde.

Charles en Diana hadden elkaar nog geen dertig keer gezien op het moment van trouwen en toen het stel tijdens het berucht geworden interview ter ere van hun verloving werd gevraagd of ze in love waren, antwoordde Diana blozend 'of course,' waarna Charles haar romantische bekentenis met een smalend 'whatever love means' terzijde schoof. Ach, had Diana toen maar stante pede haar biezen gepakt. In plaats daarvan schreed ze een paar maanden later in een enorme, gekreukelde trouwjurk St. Paul's Cathedral binnen, haar noodlot tegemoet. In het begin wees alles er nog op dat deze English rose zich bescheiden en dienstbaar zou opstellen aan de zijde van de dertien jaar oudere aanstaande koning. Drie jaar na de bruiloft had ze met prinsen William en Harry de benodigde heir and a spare op de wereld gezet en de pers liep weg met de perfecte prinses. Maar al snel bleek dat het koningshuis met Diana een emotioneel paard van Troje had binnengehaald, die naarmate haar huwelijk verslechterde steeds vaker de controle over haar upper lip verloor.

Met Moeder Teresa in New York, 1997 Beeld Anwar Hussein / Getty

Vuile was

In 1992 overtrad Diana alle regels van het stiff-upper-lipadagium. Ze gaf wél uiting aan haar jarenlang onderdrukte emoties. Erger, zo niet het allerergste wat ze in haar positie kon doen: ze hing de vuile was buiten. In dat jaar verscheen het boek Diana, Her True Story van Andrew Morton, een royaltyjournalist die voor menig tabloid had gewerkt. Morton was via een wederzijdse vriend in contact gekomen met Diana en had haar via die vriend geïnterviewd over haar ongelukkige huwelijk, boulimia, postnatale depressie, zelfbeschadiging en zelfmoordpogingen. En over de muur van onbegrip en kilte waar ze tegenaan liep in haar huwelijk en in het koningshuis.

Als klap op de vuurpijl onthulde ze wat alleen in zeer kleine kring bekend was: Charles had al jaren een verhouding met de eveneens getrouwde Camilla Parker Bowles.

'Het was een roekeloze actie iemand als ik, die ze niet kende, zulke persoonlijke informatie toe te vertrouwen', vertelt Morton in een gesprek naar aanleiding van een nieuwe en 'definitieve' versie van haar verhaal dat deze week verschijnt. 'Het maakt duidelijk hoe wanhopig Diana was, hoe alleen ze zich voelde en gefrustreerd dat de pers haar neerzette als oppervlakkig modepopje.' Het boek sloeg in als een bom, maar omdat Morton niet kon aantonen dat zijn primaire bron de prinses zelf was, keerde de pers zich aanvankelijk tegen hem.

Pikante gesprekken

Morton: 'Ze konden niet wachten om me bij wijze van spreken op te sluiten in de Tower vanwege hoogverraad. Maar toen men doorkreeg dat wat in het boek stond waar was, gaf het haar een betere onderhandelingspositie tegenover prins Charles en de koningin. Het publiek zag haar niet langer als iemand die er leuk uitzag, maar als een vrouw met gevoelens, die worstelt met het leven.' Het boek was het startschot voor The War of the Waleses die alle regels van koninklijk decorum aan de laars lapte en voornamelijk via de pers werd uitgevochten. Tapes met in het geheim opgenomen pikante gesprekken van beide echtelieden (niet met elkaar) doken op en werden woord voor woord afgedrukt in de kranten. Charles liet zijn biografie optekenen door bevriend journalist Jonathan Dimbleby, waarin hij onthulde dat zijn vader hem min of meer had gedwongen met Diana te trouwen, en toegaf ontrouw te zijn geweest. En dan was er het BBC-interview met Diana waarin met haar verdrietigste bambi-ogen de beroemde zin uitsprak: 'Well, there were three of us in this marriage, so it was a bit crowded.'

Collectieve rouw

Beide partijen hadden in de pers hun supporters en elk negatief verhaal over de een werd beantwoord met een negatief verhaal over de ander. Het hek was van de dam en een scheiding, die in eerste instantie ondenkbaar had geleken, was onvermijdelijk en zelfs wenselijk. En werd uiteindelijk in augustus 1996 uitgesproken.

De afloop is even bekend als tragisch, want lang heeft Diana niet van haar nieuwe leven en vrijheid kunnen genieten. Op 31 augustus 1997 verongelukte ze samen met haar nieuwe liefde Dodi Fayed, toen de auto waarin ze zaten tijdens een dolle achtervolging door een horde paparazzi in een Parijse tunnel op een muur knalde.

Wat volgde is minstens zo bekend en volgens Morton een keerpunt in de geschiedenis van het Britse koningshuis. De eerste week na haar dood werd Engeland overspoeld door een golf van collectieve rouw en verdriet op een schaal die Engeland nog niet eerder had gezien.

Terwijl allerlei plekken in Londen, van Buckingham Palace tot restaurants waar Diana graag kwam, werden bedolven onder bloemen, waxinelichtjes en knuffelberen, bleef het stil vanuit het koningshuis. Pas op 5 september richtte de koningin, die zich met Charles, William en Harry schuilhield in het afgelegen Schotse Balmoral en nog geen officiële reactie had gegeven, zich tot het volk met een speech.

Bezoek aan Abu Dhabi in 1989 Beeld Jayne Funcher / Getty

Koersverandering

De schade is dan al aangericht: de late reactie werd gezien als typerend voor het van ouderwetse en afstandelijke rituelen aan elkaar hangende koningshuis dat geen benul heeft wat bij het volk leeft. Dat volk koos postuum alsnog massaal partij voor hun overleden people's princess. In gevaar is de monarchie, volgens Morton, echter nooit geweest.

Morton: 'Uiteindelijk zijn het politici die over het afschaffen van de monarchie gaan en dat is nooit een politiek issue geworden. Het was op dat moment zeker een terugslag voor de koninklijke familie en nooit eerder was er zo'n publiek debat geweest over de waarde van de monarchie. Een monarchie bestaat bij de gratie van het volk. Er is daarna in het koninklijk huis ook gesproken met allerlei experts over een koersverandering.'

In 2007, tien jaar na haar dood, verschijnt naar aanleiding van dit trieste jubileum een aantal stukken in de Britse pers over de betekenis van prinses Diana voor de monarchie, en over haar morele nalatenschap.

Die betekenis was miniem en die erfenis nog miniemer, zo luidt op dat moment de consensus. Dat wordt bijvoorbeeld betoogd in een artikel in het Amerikaanse onlinemagazine Slate met de titel 'The Princess and her pea-sized legacy.'

De koninklijke familie is nog steeds hetzelfde, alleen nog meer gericht op hun privacy, schrijft Anne Applebaum daarin, en Camilla - inmiddels getrouwd met haar grote liefde Charles - wordt gewaardeerd juist omdat ze meestal haar mond houdt in het openbaar. Schamper voegt Applebaum eraan toe dat het bezoekersaantal van het graf van Diana op Althorp, het landgoed van haar voorvaderen, dramatisch gekelderd is ten opzichte van 1997. Journalist Simon Heffer gooit er in The Daily Telegraph (de huisbode van het establishment, met de stijfste bovenlip) nog een schepje bovenop. Wat hem betreft is Diana de 'zoveelste dode celebrity', vergelijkbaar met iemand als Elvis - en dat is overduidelijk niet als compliment bedoeld.

De Diana-verering in de periode na haar dood ziet hij als verwerpelijke massahysterie. Hij hoopt dan ook vurig dat de geplande openbare herdenking van deze 'patron saint of the self-obsessed' de laatste zal zijn en dat de mensen die om wat voor reden dan ook de aandrang voelen om te rouwen dit deze keer in godsnaam achter gesloten deuren zullen doen.

Heffer maakt zich ook zorgen over de schade die Diana heeft aangericht bij haar zoons, met haar openhartigheid over haar persoonlijke en huwelijksproblemen. 'De meest mensen verkiezen het niet zich af te vragen wat de langetermijneffecten op haar twee zoons zijn, maar ik vind dat een legitieme vraag', schrijft hij. In de vraag ligt het antwoord besloten dat die effecten niet veel soeps kunnen zijn.

Prins in therapie

Inmiddels zijn we weer tien jaar verder en komt er een beeld van die langetermijneffecten. Helaas voor Heffer en consorten, die waarschijnlijk het liefst twee emotioneel geconstipeerde heren in prins Charles-stijl hadden gezien, lijken de prinsen juist erg de zoons van hun moeder te zijn. William, zijn vrouw Katherine en Harry zetten zich sinds een jaar in voor meer openheid over geestelijke gezondheid met hun stichting Heads Together. Als onderdeel daarvan zochten ze onlangs de publiciteit om te praten over hun eigen emotionele issues. Harry bekende in een interview, notabene met The Daily Telegraph, hoeveel moeite het hem heeft gekost de dood van zijn moeder te verwerken. Na jarenlange 'chaos in zijn hoofd' kwam daar therapie aan te pas. En in een recent interview met tijdschrift GQ praat William openhartig over hoe de dood van zijn moeder, het publieke karakter van haar dood en begrafenis, hem hebben getraumatiseerd. En hoeveel verdriet het hem doet dat zijn vrouw en kinderen nooit zijn moeder zullen kennen. Dat lijkt een normale reactie van een zoon op de dood van zijn moeder, maar de openhartigheid waarmee William - een man! Een kroonprins! - praat over emotionele zaken is in Engeland niet vanzelfsprekend. Precies wat William en Harry, in de geest van hun moeder, willen veranderen, want: 'de stiff upper lip mag nooit de geestelijke gezondheid bedreigen', aldus William. Twintig jaar na haar dood lijkt de erfenis van Diana misschien toch het formaat van een erwt te overstijgen.

In Spanje met Charles, Harry (l) en William, 1987 Beeld Terry Fincher / Getty

Queen of hearts

'De manier waarop de koninklijke familie opereert, verschilt enorm met vroeger en dat komt vooral door William en Harry die ons met hun acties constant herinneren aan hun moeder. We zien hen meer als de zonen van hun moeder dan van hun vader', zegt Morton. Volgens hem beperkt haar nalatenschap zich niet alleen tot de invloed die ze heeft op haar zoons. 'Het verhaal van Diana is fascinerend en belangrijk voor de geschiedenis van het Britse koningshuis. Het was voorheen een ceremonieel instituut dat zich bezighield met lintjes doorknippen, maar het begint zich nu te ontwikkelen op humanitair en charitatief gebied. Dat komt door Diana, want toen zij eind jaren tachtig een controversieel onderwerp als aids omarmde, wat de koningin haar ontraadde, sloeg ze een ander pad in. Nu volgt de koninklijke familie haar op deze weg, haar zoons voorop.'

Onlangs deed de koningin haar uiterste best haar warm-menselijke kant te tonen en zich meer als moeder dan als majesteit te manifesteren toen ze de slachtoffers van de aanslag bij het concert van Ariana Grande bezocht in een ziekenhuis in Manchester. Zonder knuffels en de gesprekken waren nog houterig, maar ze stónd er. Als een queen of hearts. En zo heeft Diana, in oorlogstermen en ondanks de voor haar fatale afloop, de 'War of the Waleses' feitelijk gewonnen. Volgens Morton is dat 'de triomf van de trillende onderlip over de stijve bovenlip.'

Hoe het Britse Koninklijk Huis na Diana's dood uit de as herrees
Donderdag is het precies 20 jaar geleden dat de Britse prinses Diana om het leven kwam bij een auto-ongeluk in Parijs. De week na haar dood was een van de opmerkelijkste episodes uit de Britse geschiedenis; openbaar rouwen was plotseling geen taboe meer.

Fotoserie: Lady Di door de jaren heen
Bekijk hier de fotoreeks die we in 2011 samenstelden ter ere van Diana's vijftigste verjaardag.

Uit het archief:
Op 3 september 1997 schreef correspondent Bert Wagendorp het eerste nieuwsbericht over het overlijden van prinses Diana, en ging hij in op de gevolgen van haar overlijden voor de Britse monarchie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden