AchtergrondRitueel kindermisbruik

Hoe de aandacht voor kindermisbruik verknoopt raakte met complottheorieën

De Volkskrant dook de afgelopen maanden in de online en offline protesten tegen ritueel kindermisbruik en ontdekte een wereld van uitersten. Hoe komt het dat het onderwerp zo snel zo groot is geworden? En wie is erbij gebaat dat dit thema mede is grootgemaakt door complotbeweging QAnon?

Demonstranten in oktober met 'Save the children' op een bord, bij een bijeenkomst van actiegroep Viruswaarheid op het Malieveld in Den Haag.  Beeld Joris Van Gennip
Demonstranten in oktober met 'Save the children' op een bord, bij een bijeenkomst van actiegroep Viruswaarheid op het Malieveld in Den Haag.Beeld Joris Van Gennip

Ze had nog nooit gedemonstreerd, maar dit jaar stond influencer en coach Mayke Niestadt voor het eerst in haar leven op het Haagse Malieveld. Om te protesteren tegen de coronamaatregelen, of zoals ze zelf liever zegt: vóór de vrijheid. Ze gelooft dat er een coronavirus is, vertelt ze in haar appartement in Amsterdam, maar dat het niet zo ernstig is als de overheid wil doen voorkomen. ‘Er is iets gaande’, zegt Niestadt. ‘Ik denk niet dat het gaat om vrijheid of gezondheid. Het gaat om controle.’

Op haar Instagrampagina, waar ze ruim 17 duizend volgers heeft, plaatst ze vaak gestileerde foto’s van de meditatie- en yogaretraites die ze organiseert op Ibiza. Naast kritische berichten over de coronamaatregelen belichtte ze de afgelopen maanden ook een duister onderwerp: seksueel misbruik van kinderen, satanische rituelen en daders uit de politieke elite. Lange tijd wilde ze er niet over posten, omdat ze het te heftig vond. ‘Maar veel mensen zien nu ook de andere realiteit. Daardoor komen nu ook dingen als kindermisbruik aan het licht.’ Zo schrijft ze op Instagram: ‘Op het moment worden honderdduizenden (volgens sommigen miljoenen) kinderen gered en naar ziekenhuizen gebracht voor herstel, op de militaire schepen Comfort en Hope.’ ‘Plot twist’, schrijft Niestadt en ze vraagt zich af: ‘Is Donald Trump dan toch de goodguy?’

Afgelopen zomer werd de hashtag #savethechildren plotseling populair. Op het oog is die alleen gericht tegen kindermisbruik, maar hij leidt ook naar een vergaarbak vol complottheorieën, antivaccinatieposts en #Trump2020. De hashtag wordt ook gebruikt door aanhangers van QAnon. Volgens deze Amerikaanse complottheorie doet een wereldwijde elite aan ritueel satanisch misbruik van kinderen, waarbij zelfs kinderbloed zou worden gedronken. Die pedofiele en verborgen ‘deep state’ smeedt volgens Q’ers plannen tegen Donald Trump. QAnon, kortweg Q, is het pseudoniem van een of meerdere personen die berichten posten op internetfora zoals 4chan en 8chan. Aanhangers geloven dat deze Q een hoge positie bekleedt bij de Amerikaanse overheid, waardoor hij of zij geheime plannen zou kunnen lekken. De cryptische voorspellingen zijn nooit uitgekomen.

Niestadt zegt zich niet veel bezig te houden met Q: ‘Ik heb geen zin om al die berichten te interpreteren, maar ik sluit niet uit dat Q bestaat. Iemand die betrokken is bij de regering-Trump.’ Ze was lang niet de enige influencer die op het normaal gesproken zo vredige Instagram ineens dit heftige thema aansneed. ‘Ook ik heb veel te lang weggekeken, omdat mijn moederhart dit niet kon dragen’, schreef influencer Isabella Machinè, die niet op vragen wilde reageren, in juli op haar Instagramprofiel.

Maar Machinè, die doorgaans met haar 20.900 volgers posts deelt over ayurveda, zwangerschap en plantaardige voeding, kón niet meer wegkijken. Want ‘kinderhandel is een biljoenenbusiness’ en is ‘in elitaire kringen ook onderdeel van hun satanische rituelen’. Ze kreeg veel bijval. ‘Yes it’s time, laten we dit samen gaan transformeren naar licht!’, reageerde mindfulnesscoach Nadja van Osch. Ook grote influencers zoals model Kim Feenstra (616 duizend volgers) postten ineens over het onderwerp: ‘Kindermisbruik is een ernstige zaak en er wordt nog veel te veel in de doofpot gestopt.’

Van alle tijden

Het houdt niet op bij Instagram. De stap van lifestyle-influencers naar de belevingswereld van militairen lijkt misschien groot, toch kwamen berichten over ritueel kindermisbruik de afgelopen tijd ook uit die hoek. Zo is daar Melchior Verbon, een werknemer van de marechaussee, die op zijn YouTubekanaal in september aankondigde een mars te organiseren tegen kindermisbruik. ‘Om aandacht te krijgen voor seksueel misbruik van kinderen, human trafficking, orgaanhandel van kinderen en ritueel misbruik van kinderen’, aldus Verbon over de mars tussen Rotterdam en Den Haag die zondag zal plaatsvinden. De marechaussee zei in een reactie ‘zeer ontstemd’ te zijn over het initiatief, omdat Verbon zou flirten met complottheorieën. In de YouTubevideo legt hij een direct verband tussen pedofilie en de elite, met voorbeelden uit geruchtmakende misbruikzaken wereldwijd.

Plotseling is er veel aandacht voor georganiseerd en ritueel kindermisbruik, seksueel geweld waarbij kinderen in groepsverband misbruikt zouden worden, soms zelfs in satanische rituelen – anders dus dan het veelvoorkomende kindermisbruik door een bekende. Daarbij wordt veelal met een beschuldigende vinger gewezen naar ‘de elite’, hooggeplaatsten uit de politiek, rechterlijke macht of media. Die zouden wegkijken, het toedekken, of, erger nog, zich er zelf schuldig aan maken.

Angstaanjagende verhalen als deze zijn van alle tijden. Denk aan de middeleeuwse bloedsprookjes, de antisemitische theorie dat Joden christelijke kinderen offerden om hun bloed te verwerken in wijn en pesachbrood, of de ‘roze balletten’ in België – complottheorieën over misbruik van minderjarigen waarvoor nooit bewijs is gevonden. Tegelijkertijd zijn er wel degelijk voorbeelden van grootschalig seksueel geweld door machtige mensen, zoals BBC-presentator Jimmy Savile en Jeffrey Epstein, de zakenman die bevriend was met Bill Clinton en de Britse prins Andrew.

Tot de zomer was het onderwerp ritueel misbruik in Nederland veroordeeld tot de marge. In de jaren negentig deed een werkgroep in opdracht van justitie ­onderzoek naar het fenomeen. De werkgroep concludeerde in een rapport ‘geen bewijs’ te hebben voor het bestaan ervan, maar ook geen ­bewijs dat de verhalen verzonnen of aangepraat waren. Daarna verdween het onderwerp uit de publiciteit. Toch is er altijd een kleine beweging gebleven van behandelaars die vindt dat de verhalen serieus genomen moeten worden en twijfels heeft over de uitkomst van het onderzoek.

De afgelopen maanden ziet die beweging zich plots gesterkt door een flinke schare online-actievoerders en demonstranten uit allerlei hoeken. Van spirituele influencers tot militairen en van motorclubs tot antilockdowndemonstranten. In augustus demonstreerde Child Lives Matter in Eindhoven en stond Freedom for the Children op het Malieveld in Den Haag, in september trok actiegroep Save Our Children naar Nijmegen. De poging tot heroprichting van de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit (PNVD), beter bekend als de ‘pedopartij’, had een katalyserende werking. In Scheveningen werd onder de noemer Save the Children/Stop de PNVD geprotesteerd.

De poging tot heroprichting van de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit (PNVD), beter bekend als de 'pedopartij', heeft een katalyserende werking gehad. Een demonstratie in Utrecht trok in oktober enkele honderden  bezoekers.  Beeld Joris Van Gennip
De poging tot heroprichting van de Partij voor Naastenliefde, Vrijheid en Diversiteit (PNVD), beter bekend als de 'pedopartij', heeft een katalyserende werking gehad. Een demonstratie in Utrecht trok in oktober enkele honderden bezoekers.Beeld Joris Van Gennip

De Volkskrant dook de afgelopen maanden in zowel de online als offline protesten tegen ritueel kindermisbruik en ontdekte een wereld van uitersten. Hoe komt het dat het onderwerp zo snel zo groot is geworden? Hoe kan het dat de strijd ertegen uit zulke uiteenlopende hoeken komt? En bovenal: wie is daar eigenlijk mee geholpen?

Opstapje

‘Er is veel wrijving tussen de verschillende stromingen’, vertelt Nathalie van Meesen, oprichter van een Facebookpagina met de naam Save the Children als we haar in oktober op het station van Den Haag spreken. ‘Eerst heb ik een Facebookgroep opgezet, maar die heb ik na drie weken opgeheven. Er waren te veel nutteloze discussies die afleidden van het doel om kindermisbruik aan te kaarten. Ik wilde geen Q-posts meer in de groep, omdat die voor het grote publiek niet te behappen zijn. Aanhangers van Q vonden dat weer niet relaxed. Ik dacht: waar ben ik mee bezig?’ Zelf is ze geen aanhanger van QAnon, maar ze heeft wel contact met Q-volgers die naar de protesten komen. ‘Daar heb ik geen issues mee.’

Van Meesens betrokkenheid bij het onderwerp begon niet op internet. Een jeugdvriendin van haar werd als minderjarige jarenlang geprostitueerd, waarop ze zich voornam iets te ondernemen tegen kindermisbruik – decennia later vertelt ze het nog altijd met tranen in haar ogen. Ze zet zich, zo benadrukt ze, dag en nacht in tegen ernstig kindermisbruik. Om meer bewustwording te creëren, begon ze in het voorjaar de Facebookpagina, die binnen twee weken al 1.600 leden telde.

Dat er verwarring was over de inhoud van de groep, is niet zo gek. Berichten onder de hashtag #savethechildren zien er in eerste instantie niet meteen uit als complottheorieën, en hoeven dat ook niet per se te zijn: kinderhandel en ritueel misbruik is een wereldwijd probleem, luidt de strekking, en er moet een einde aan komen. Toch wordt de hashtag ook gebruikt als vehikel om QAnon-gedachtengoed te verspreiden: doordat kindermisbruik hevige reacties oproept, kan het dienen als opstapje voor gevorderd complotdenken.

Save the Children als hulporganisatie

Ooit was Save the Children niet meer dan een internationale organisatie die zich inzet voor kinderen in noodsituaties. ‘Ben je op zoek naar informatie over de hulporganisatie Save the Children?’, vraagt Instagram nu als je zoekt op de hashtag #savethechildren. ‘Bezoek dan de website.’ Het is een poging de verspreiding van desinformatie tegen te gaan. Save the Children zelf wilde er in eerste instantie weinig aandacht aan besteden, laat een woordvoerder weten. ‘Juist om het niet groter te maken. Maar inmiddels hebben we er wel echt last van, omdat mensen denken dat wij hiermee te maken hebben.’

De aanhang van QAnon was begin dit jaar nog tanende, zo analyseerde The New York Times in september, maar doordat moeders de boer opgingen met #savethechildren groeide deze weer. Q hielp #savethechildren en vice versa.

Van Meesen vindt de verhalen over een kinderbloed drinkende elite schokkend, vertelt ze: ‘Ik zeg niet dat het er niet is, maar als ik het niet kan onderbouwen, neem ik het niet mee in mijn verhaal.’ Door deze extreme geluiden wordt haar beweging minder serieus genomen, vreest ze. ‘De slachtoffers komen zo in de hoek van de complotdenkers terecht. Maar QAnon is maar één van de stromingen – al willen de media natuurlijk het liefst zeggen dat we allemaal complotwappies zijn.’

WWG1WGA

Ook in Nederland is het thema ritueel kindermisbruik verknoopt geraakt met QAnon. Dat is goed te zien op sociale media. De Volkskrant analyseerde meer dan duizend Nederlandstalige tweets en ruim vijfhonderd Nederlandstalige Instagramberichten. Daarin was te zien dat hashtags zoals #savethechildren vaak samen worden genoemd met verwijzingen naar Q-gedachtengoed. #savethechildren-tweets gaan het vaakst gepaard met WWG1WGA – afkorting van de Q-slogan where we go one we go all – en asktheQ of Qnl. Op Instagram komen woorden als QAnon en Trump vaak langs.

Volgens Nieuwsuur waren in september opgeteld bijna twaalfduizend mensen lid van vier grote Nederlandse Q-Facebookgroepen. Facebook en andere sociale media verwijderden afgelopen tijd veel profielen en groepen waarop Q-gedachtengoed wordt verspreid én ze riepen de hashtag #savethechildren een halt toe – waarop Q-aanhangers overstapten op alternatieven zoals #saveourchildren. Van Meesen heeft de naam van haar Facebookpagina recentelijk veranderd in ‘Bescherm Onschuld’, uit angst dat Facebook deze zou verwijderen. Dat is al gebeurd bij andere pagina’s achter de protesten tegen ritueel kindermisbruik, zoals Save Our Kids en Child Lives Matter.

De beweging tegen ritueel misbruik kreeg afgelopen zomer nog een belangrijke impuls: een onderzoek van het journalistieke radioprogramma Argos. Onderzoekers Sanne Terlingen en Huub Jaspers, die eerder prijzen wonnen met hun journalistieke werk, kregen 140 vragenlijsten binnen van mensen die aangaven slachtoffer te zijn van ritueel misbruik. Ze spraken met ruim zestig mensen verder en vonden in een kleinere groep opvallende overeenkomsten in hun getuigenissen. Namen van daders en beschrijvingen van locaties waren vaak hetzelfde, gynaecologen bevestigden vreselijke verhalen over vaginaal ingebracht glas. ‘Soms waren de details zo erg dat je niet kunt en wilt geloven dat ze waar zijn’, zeiden Terlingen en Jaspers, die anderhalf jaar onderzoek deden naar het onderwerp en uitgebreid verantwoording aflegden. De afgelopen twintig jaar leidde geen van de 25 aangiften van misbruik met rituele kenmerken tot een strafproces.

De Argos-uitzending duikt op sociale media op tussen extreme getuigenverklaringen en alternatieve documentaires die zich niet op journalistiek onderzoek baseren. De lezer moet in deze wirwar zelf bepalen waar de grens ligt tussen onderzoek, speculatie en waanzinnige onzin. Ondanks het onderzoeksjournalistieke monnikenwerk is de Argos-uitzending de afgelopen maanden gaan dienen als bewijs voor complotdenken. Dit tot verdriet van de onderzoekers, die weken na hun publicatie schreven zich te distantiëren van de complottheorieën over een politieke elite met wereldwijde, satanische pedonetwerken, theorieën waarvoor zij ‘geen bewijs’ hebben gevonden.

Klinisch psycholoog Christel Kraaij, die meewerkte aan het onderzoek van Argos, behandelt een aantal cliënten dat slachtoffer zegt te zijn van ritueel misbruik. De verhalen die zij in haar praktijk hoort, liggen mijlenver af van de complottheorieën die nu in zwang zijn, zegt ze. ‘Bij hen gaat het om individuele verhalen, de vreselijke dingen die ze hebben meegemaakt en de eenzaamheid en de schaamte die zij daarna ervoeren. Ze hebben het niet over een allesomvattend wereldwijd probleem, inclusief allerlei beschuldigingen.’ Meer details kan Kraaij niet geven, vanwege haar beroepsgeheim.

Aandacht

Bij de Save Our Children-demonstratie begin oktober in Scheveningen is de spanning tussen verschillende groepen voelbaar. Er staan mensen met shirtjes met algemene teksten tegen pedofilie of ritueel misbruik, een vliegtuigje gesponsord door lokale ondernemers vliegt over met een banner met ‘Stop kindermisbruik, stop de PNVD’ erop. Maar er staan ook QAnon-demonstranten die met borden zwaaien met verwijzingen naar Donald Trump. De QAnon’ers zijn op deze bijeenkomst beslist niet in de meerderheid: het zal om tien, twintig mensen gaan, maar ze trekken met hun extreme beweringen wel de aandacht.

Een blonde dame toont ons trots de rug van haar zelfgemaakte overhemd, waarop te lezen is ‘Safe Our Children’, en WWG1WGA. Andere QAnon’ers zitten niet te wachten op aandacht van de ‘mainstreammedia’. ‘Weet je niet wat dat is, spirit cooking?’, vraagt een vrouw geagiteerd als we vragen naar haar bord. ‘Dan moet jíj dat maar opzoeken, jij bent journalist.’ Het blijkt een satanisch ritueel waarbij volgens complotdenkers wordt gebruikgemaakt van bloed, ejaculaat en moedermelk. Haar gezelschap, ook met een QAnon-bord, reageert boos als hij hoort dat de Volkskrant aanwezig is bij de demonstratie en raadt andere demonstranten aan niet met ons te praten. ‘Elitekinderen!’, roept hij. Even later waarschuwt een lid van de organisatie: ‘Er zijn mensen hier die niet blij zijn met jullie komst. Ik hoop dat er niks gebeurt.’

De organisatie van het protest in Scheveningen doet hard haar best om tussen alle verschillende boodschappen het thema bij georganiseerd kindermisbruik te houden. Dat blijkt lastig. Even verderop delen betogers het krantje Gezond Verstand uit, een tijdschrift vol coronacomplotten – Van Meesen vraagt de verspreiders vriendelijk daarmee op te houden. Een demonstrant steekt zijn middelvinger op naar de Q-borden, als we vragen wat hij ervan vindt.

Van de aanhangers van Q kan een intimiderende werking uitgaan, bleek de afgelopen maanden. Demonstranten die dagelijks op het plein van de Tweede Kamer protesteren, roepen dikwijls ‘pedo-elite’ tegen langslopende politici. Minister Hugo de Jonge werd ‘kindermisbruiker’ genoemd, CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt werd aangesproken op ‘satanisten’ en de ‘deep state’. Als verschillende groepen zich verbinden rond ‘anti-overheidsdenken’ kan dat leiden tot verharding, schreef de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) vorige maand in zijn nieuwste dreigingsanalyse. Complottheorieën dragen daaraan bij.

‘Tyfuskwaad’

Op het podium in Scheveningen doen enkele mensen die zeggen slachtoffer te zijn van ritueel misbruik en pedofilie hun verhaal. Soms raken ze zo geëmotioneerd, dat een lid van de organisatie hun tekst voordraagt. ‘Waarom neemt justitie de verhalen van slachtoffers niet serieus?’, is de vraag die veelvuldig klinkt.

Een aantal demonstranten deelt flyertjes uit met ‘Luister naar Argos’ erop. Op een sokkel is een grote poster geplakt met een verwijzing naar het onderzoeksjournalistieke radioprogramma. Buiten de harde kern van antimisbruikstrijders veroorzaakte het onderzoek van Argos vrij weinig reuring. Toch werd half oktober een motie van de SP, GroenLinks en PvdA om onderzoek te doen naar ‘de aard en omvang van georganiseerd sadistisch misbruik van kinderen’, door de gehele Tweede Kamer aangenomen.

QAnon en de hashtag #savethechildren hebben de beweging tegen ritueel kindermisbruik momentum gegeven, maar daar is niet iedereen blij mee. Dat wordt pijnlijk duidelijk als Analou, die slachtoffer zegt te zijn van georganiseerd kindermisbruik, het woord neemt op de demonstratie in Scheveningen. Ondersteund door drie anderen zit ze onder een wapperend tentje. De betogers zijn stil. Dat er de laatste weken veel media-aandacht is voor QAnon’ers die demonstreren tegen satanisch kindermisbruik helpt niet, zegt Analou. Ze zegt dat ze ‘tyfuskwaad’ is ‘op journalisten die van misbruik een complottheorie maken’. En: ‘Het is voor overlevers verschrikkelijk dat QAnon’ers, viruswaanzinnigen en anderen gruwelijke beelden delen en niet luisteren naar wat er echt gebeurt.’

Ook psycholoog Christel Kraaij ziet het complotdenken over ritueel kindermisbruik vooral als een risico. Dat roept volgens haar alleen maar weerstand op. ‘Het onderwerp wordt hierdoor minder serieus genomen’, zegt ze. ‘Het helpt niet om namen te noemen en beweringen te doen zonder bewijs. We moeten de individuele verhalen goed gaan onderzoeken.’

Met medewerking van Heleen Oude Nijhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden