Hoe Dan Leno de wereld Charlie Chaplin schenkt

'In fictie moet je de waarheid vertellen; in biografieën kun je dingen verzinnen.' Zo luidt de provocerende leidraad die romanschrijver en biograaf Peter Ackroyd volgt bij het schrijven van zijn boeken....

Naast romans schreef Ackroyd biografieën van T.S. Eliot en Charles Dickens. In dat laatste boek voert hij de grote Victoriaanse schrijver op in gesprek met enkele van diens eigen personages (waaronder Little Dorrit), collega-auteurs als T.S. Eliot, Thomas Chatterton en Oscar Wilde (personages in respectievelijk Ackroyds eerste biografie en zijn romans Chatterton en The Last Testament of Oscar Wilde) en met Ackroyd zelf. Uit een recent verschenen paperbackeditie van de biografie zijn deze passages overigens geschrapt, wat Ackroyd tot het commentaar verleidde dat het nu 'een boek voor schoolkinderen' was geworden.

In Ackroyds oeuvre is het onderscheid tussen feit en fictie uiterst ondoorzichtig geworden. Zijn boeken zijn enerzijds gebaseerd op zorgvuldig onderzoek, maar tegelijkertijd de vrucht van een ongeremde verbeeldingskracht. Daarmee bewijzen ze lippendienst aan het postmoderne adagium dat de werkelijkheid in laatste instantie onkenbaar is. Dat we de feiten alleen kunnen achterhalen door ze, waar nodig, zelf te verzinnen. Dat de waarheid geen neutraal, objectief verschijnsel is, maar iets dat we telkens opnieuw zelf moeten scheppen.

Ook Ackroyds achtste roman, Dan Leno and the Limehouse Golem, is gebaseerd op deze gedachtengang. Het boek speelt in 1880-'81 in de Oostlondense havenbuurt Limehouse en telt onder zijn personages de historische figuren Karl Marx, schrijver George Gissing en variété-artiest Dan Leno. De belangrijkste niet-historische personages zijn Elizabeth, een weeskind dat als 'Lambeth Marsh Lizzy' carrière maakt in het variététheater van Dan Leno, en John Cree, een mislukt journalist en theaterschrijver, die haar echtgenoot wordt.

De gebeurtenissen in de roman komen op een aantal manieren tot ons. Passages, verteld door een alwetende verteller die soms een twintigste-eeuws perspectief verraadt, worden afgewisseld met fragmenten uit het dagboek van Cree en delen uit het gerechtelijk verhoor van Elizabeth. Over de achtergronden van dat laatste valt Ackroyd met de deur is huis: Elizabeth wordt ervan verdacht haar echtgenoot met rattenvergif om het leven te hebben gebracht. Al in het eerste hoofdstuk wordt ze ter dood veroordeeld en opgehangen. De witte jurk die ze tijdens de terechtstelling draagt, wordt vervolgens aan de directeur van de gevangenis gegeven, die hem mee naar huis neemt en 's avonds aantrekt. 'Verder droeg hij niets en met een zucht ging hij op het tapijt liggen in de jurk van de gehangen vrouw.'

Met deze scène wordt een van de belangrijkste motieven van het boek aangekondigd, al wordt dat pas veel later duidelijk. Verkleden, het uiterlijk aannemen van het andere geslacht, het naar buiten treden als een ander persoon, speelt op veel niveaus een rol in de roman. Het is cruciaal in de variétécarrières van 'Lambeth Marsh Lizzie' en haar baas Dan Leno, maar vormt ook de kern van de climax van het boek, waarin de lezer totaal op het verkeerde been blijkt te zijn gezet.

Dan Leno and the Limehouse Golem is opgezet als een pastiche op de Victoriaanse horror-roman. De plot van het boek wordt, naast de (vermeende?) moord van Elizabeth op haar echtgenoot, gevormd door een reeks gruwelijke moorden, die duidelijk geïnspireerd lijken op die van Jack the Ripper uit 1888. Net als bij The Ripper vinden de moorden plaats in een achterbuurt in oost-Londen al zijn ditmaal niet alleen verlopen prostitueés het slachtoffer. Een andere overeenkomst is dat de moordenaar, mede door de gruwelijke verminkingen van de slachtoffers, een soort bovennatuurlijke status krijgt. Wanneer bij een van de vermoordden, een joodse geleerde, de penis blijkt afgesneden en geplaatst op een boek, opengeslagen op een passage over de golem (volgens de joodse traditie een kunstmatige mens, gemaakt uit klei), krijgt de moordenaar de bijnaam The Limehouse Golem.

Ackroyd heeft zijn boek zo georganiseerd dat de lezer al vrij snel denkt te weten hoe de vork in de steel zit, en zich niet zozeer afvraagt wat er vervolgens gaat gebeuren, als wel hoe en wanneer. Maar zoals we uit zijn eerdere boeken al zouden moeten weten, liggen de zaken bij Ackroyd nooit zo simpel. Conform zowel de conventies van het genre dat hij pasticheert als zijn eigen opvattingen, brengt Ackroyd in de slothoofdstukken nog de nodige chaos aan in de schijnorde die de lezer heeft opgebouwd. En wie echt wil weten wat er gebeurd is, moet vervolgens zelf de knopen doorhakken.

Natuurlijk is Dan Leno and the Limehouse Golem weer een spel vol literaire allusies en gejongleer met historische feiten. Zo vinden we Marx, Gissing en Cree met grote regelmaat in de leeszaal van het British Museum, waar Marx ter inspiratie Gissings roman Workers in the Dawn leest. Alledrie worden overigens in enig stadium verdacht de Limehouse Golem te zijn, net als Dan Leno. Diezelfde Leno - in zijn tijd algemeen beschouwd als 'the funniest man on earth' - bewijst de wereld later een grote dienst door via een omweg zijn 'opvolger' het leven te redden. Tijdens een bedevaart naar het huis van - hoezo toeval? - zijn beroemde voorganger Joseph Grimaldi, komt Leno in contact met een zieke, zwangere vrouw. Hij stuurt er direct zijn eigen dokter op af, waarna de verteller concludeert: 'We kunnen wel stellen dat hij ervoor zorgde dat het leven van het ongeboren kind gespaard bleef.' De naam van de ouders? Wel, Harry Chaplin en echtgenote.

Ackroyd goochelt hier met feiten en jaartallen, maar het gaat hem om een hogere waarheid. Hij gelooft heilig dat alles aan elkaar raakt en dat het dus logisch is de lijn Grimaldi-Leno-Chaplin te belichten. Wie zich daarbij door suffige jaartallen in de weg laat staan, heeft geen oog voor prioriteiten. Met eenzelfde aplomb stelt Ackroyd dat de Limehouse-moorden indirect tot Wilde's toneelstuk The Picture of Dorian Gray leidden, alsook tot werken van William Somerset Maugham en David Carreras.

Peter Ackroyd heeft bij zijn uitgever contracten getekend voor maar liefst acht boeken die hij tussen nu en 2002 zal publiceren. Het eerstvolgende boek, gepland voor oktober dit jaar, heet Milton in America. Die titel prikkelt de nieuwsgierigheid, want over Miltons verblijf in Amerika is tot dusver weinig bekend. Er zijn zelfs geleerden die beweren dat Milton nooit in Amerika is geweest. Zij hebben natuurlijk ongelijk, maar pas over tien maanden weten we waarom.

Peter Ackroyd: Dan Leno and The Limehouse Golem.

Sinclair-Stevenson, import Nilsson & Lamm, ¿ 50,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden