Hoe Cyprus voor elkaar kreeg wat Griekenland niet lukt

De spaarders die 8 miljard euro verloren willen het niet horen, maar de drastische maatregelen die Cyprus nam na zijn bijna-bankroet lijken te werken. Waarom Nicosia voor elkaar krijgt wat in Athene maar niet lukt.

Een stelletje aan de kust van Famagusta.Beeld HH

'U komt uit Nederland?' Zacht sissend ademt horlogeverkoper Kristo uit. Afkeer en afschuw vullen zijn winkel in de oude binnenstad van Nicosia. 'Wel, knoop dit dan in je oren: die Dijsselbloem van jullie moeten wij hier niet. Wat een maffiabaas!' Even glijdt zijn hand over de uitgestalde stiletto's en andere matglanzende messoorten, die hij ook verkoopt.

Twee jaar nadat spaarders op Cyprus bijna 8 miljard euro aan tegoeden werd afgenomen om het eiland van de ondergang te redden - Dijsselbloems eerste grote beslissing als voorzitter van de Eurogroep - wordt de Nederlandse minister van Financiën nog steeds gehaat door de bewoners. Kom bij Kristo, maar ook bij Xenios, de leerhandelaar iets verderop, niet aan met het argument dat de Cypriotische president Anastasiades er zelf mee had ingestemd. 'Met het pistool tegen zijn kop ja. Het was pure diefstal, omdat wij een klein eiland zijn. Dit hadden ze nooit tegen Italië of Spanje durven doen.'

Gaat Griekenland nu echt failliet?

De geldschieters van Griekenland zijn het eens over het eindbod voor Athene. De Griekse premier Tsipras staat onder zware druk het voorstel komende dagen te accepteren. Doet hij dat niet dan dreigt een failliet van zijn land, mogelijk gevolgd door een vertrek uit de eurozone.

Proefkonijn

Ze voelen zich gebruikt, proefkonijn van een nieuwe shocktherapie die de acute financiële crisis van Cyprus met één klap moest stabiliseren. 'Een uniek ongeluk', noemt Yiangos Demetriou, directeur toezicht bij de nationale bank van Cyprus, de genadeloze scheerbeurt van de spaarders in maart 2013. De Laiki-bank, toen de tweede bank van het land, werd geliquideerd met medeneming van alle spaartegoeden boven de 100 duizend euro. De restanten belandden bij de Bank of Cyprus, de grootste financiële instelling. Spaarders van deze bank behielden iets meer dan de helft van hun tegoeden boven de ton. De rest werd omgezet in bankaandelen, wat neerkwam op een waardeverlies van 80 procent. Demetriou: 'Ik wens dit echt niemand anders toe. Maar er was geen andere uitweg.'

Dat laatste zegt ook minister van Financiën Harris Georgiades. 'Het was een bijna catastrofaal besluit. Maar onvermijdelijk. We wisten: dit is het. Boem! Daarna hebben we de mouwen opgerold en zijn aan het werk gegaan.'

En met succes. Want op Cyprus, in de schaduw van Griekenland, voltrekt zich een klein wonder. In tegenstelling tot Athene - dat afspraak na afspraak negeert - presteert Nicosia sinds het 10 miljard euro leende van het Europees noodfonds en het IMF steevast beter dan voorspeld. 'Het medicijn werkt', concludeert Georgiades trots. 'Cyprus is een voorbeeld hoe landen in grote financiële problemen hun weg uit het moeras kunnen vinden.' Het gaat zo goed dat Georgiades denkt zeker 2 miljard euro van de noodlening niet nodig te zullen hebben.

Links de minister van Financiën van Cyprus.Beeld AP

Financieel paradijs

Iets verderop in Nicosia buigt John Patrick Hourican energiek naar voren. De Ier werd direct na die rampzalige maartmaand in 2013 aangesteld als de nieuwe baas van Bank of Cyprus. Een puinruimer, niemand uit de Cypriotische bankwereld werd die taak toevertrouwd. Hetzelfde gebeurde bij Hellenic Bank, waar de Nederlander Bert Pijls aantrad. Beide bankbazen spreken met ontzag over 'het wonderbaarlijke herstel' van Cyprus. Pijls: 'Kennelijk werkt één harde dreun beter dan duizend klappen. Ik blijf het herhalen: Cyprus is geen Griekenland.'

Om het huidige 'succes' van Nicosia te begrijpen, is het goed terug te gaan naar dat rampzalige voorjaar van 2013, met Dijsselbloem in een gewraakte hoofdrol. De oorzaken van de misère liggen echter nog iets verder terug, in de periode direct na de invoering van de euro tot 2011, de jaren waarin Cyprus een financieel paradijs op aarde is.

De welvaart stijgt dan snel, net als de prijzen van huizen en land. De spaartegoeden rollen uit alle windstreken Cyprus binnen, aangemoedigd door rentes van 8 procent die de banken verstrekken. 'De banken bulkten van het geld', herinnert toezichthouder Demetriou.

Jeroen Dijsselbloem, voorzitter van de Eurogroep.Beeld ANP

Leningen als airmiles

Leningen worden verstrekt alsof het airmiles zijn. Exemplarisch is de regeling voor ambtenaren: de handtekening van tien collega's volstaat om een hypotheek te krijgen. De waarde van het huis of het inkomen van de lener doen er minder toe. Als gevolg van deze 'gratis geld'-hausse is het anno 2015 bij de helft (!) van de uitstaande leningen onzeker of ze ooit terugbetaald worden. Een potentiële schadepost van 29 miljard euro, ruim anderhalf keer het totale bruto binnenlands product van Cyprus.

Maar tot 2011 denkt iedereen dat de financiële bubbel net als het heelal eeuwig zal uitdijen. 'Het lenen was verrukkelijk. Dan is het eenvoudig om een oogje dicht te knijpen, relaxed te zijn over mogelijke gevaren', zegt Demetriou nu. De schaarse critici die vraagtekens plaatsen bij de houdbaarheid van de financiële sector worden afgewimpeld. Dat zijn notoire zwartkijkers onder een immer blauwe hemel.

Tot die hemel naar beneden valt.

Donkere wolken

En dat gebeurt niet eens onaangekondigd. Om de meteorologische beeldspraak door te trekken: de eerste donkere wolken drijven medio 2011 binnen. Dan besluiten de eurolanden - om Griekenland te redden - dat Grieks schuldpapier in bezit van de banken met 70 procent wordt afgewaardeerd. Cypriotische banken hebben - vanwege de nauwe banden tussen de landen - voor 10 miljard euro aan Griekse obligaties op hun balans staan.

De gedwongen afboeking werpt een genadeloos licht op het economisch dna van Cyprus: het is een eiland met een financieel waterhoofd. De omvang van de banksector is ruim acht keer zo groot als het bruto binnenlands product, waar drie keer het Europese gemiddelde is. De paniek slaat toe: Cyprus is een probleem.

De toenmalige president Christofias - de laatste communistische leider in de EU - houdt zich echter doof voor adviezen om snel bij het Europees noodfonds aan te kloppen. Terwijl zijn land eind 2012 op een bankroet afstevent, staat Christofias op de bres voor de kerstbonus voor zijn ambtenaren. 'Ongelooflijk, hoe deze economische analfabeet ooit president is geworden', moppert de 85-jarige kleermaker Charles in een chique wijk van Nicosia die hard door de crisis is getroffen. 'Zijn onwil heeft zoveel winkeliers de kop gekost.' Hellenic Bank-directeur Pijls: 'Toen de muziek uiteindelijk stopte, was er niet één maar een hele rij stoelen te weinig.'

Voormalig president van Cyprus Christofias.Beeld Reuters

Geld op rantsoen

In maart 2013 gaan alle Cypriotische banken op overheidsbevel voor tien dagen dicht, geld uit de muur wordt gerantsoeneerd. Christofias heeft een maand eerder het presidentieel paleis verlaten, zijn opvolger Anastasiades ziet zich genoodzaakt 9 miljard van het Europees noodfonds te lenen en 1 miljard van het IMF. Een megaschuld van 55 procent van het bbp, omgerekend naar Nederlandse verhoudingen zou Den Haag gedwongen zijn 330 miljard te lenen.

Het eerste wat Anastasiades doet - op aandrang van de crediteuren - is de financiële sector kortwieken. Niet alleen verliezen de grote spaarders (merendeels Russen) 8 miljard euro, ook de aandeelhouders van de banken worden voor 6 miljard geschoren. Cypriotische banken in Griekenland worden verkocht en er komen strenge regels tegen het witwassen van verdacht geld. Het resultaat van deze daadkracht: binnen twee jaar krimpt de banksector met ruim 60 procent.

Model voor de toekomst

Op 25 maart 2013 krijgt Cyprus een noodlening van 10 miljard euro van het Europees noodfonds en het IMF. Voorwaarde is een ingrijpende sanering van de twee grootste banken: Laiki en Bank of Cyprus. Voor het eerst verliezen spaarders met tegoeden van meer dan 100 duizend euro hun geld. Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem presenteert het omstreden besluit als het model voor de toekomst. Het hulpprogramma loopt tot voorjaar 2016, maar vermoedelijk vraagt Cyprus nog dit jaar om beëindiging ervan. Het land heeft naar schatting 2 miljard euro minder nodig dan geraamd.

Mes in de begroting

Het mes gaat in de begroting: de uitgaven dalen met 10 procent, mede door een salarisverlaging voor ambtenaren met 17 procent. De private sector doet er nog een schepje bovenop, daar gaan de lonen met ruim 20 procent omlaag. Als gevolg van deze sanering krimpt de economie tussen 2012-2014 met 10 procent. De huizenprijzen dalen met bijna 50 procent.

Minister van Financiën Georgiades: 'Je kunt geen economie met tekorten draaiende houden. Je kunt geen geld lenen als er niets is om terug te betalen. Dat is de waarheid die ik als minister aan de kiezers heb verteld. De ellende waarin we zijn beland, danken we aan onszelf. We hebben heel veel fout gedaan.'

Een groter contrast met Griekenland is niet denkbaar. Niemand praat meer over Cyprus in 2015, tenzij in lovende woorden. Cyprus is een succesverhaal, Anastasiades en Georgiades zijn graag gezien in Brussel. De laatste kapitaalrestricties uit 2013 zijn in april opgeheven en het land heeft dit jaar weer op de internationale geldmarkt kunnen lenen.

Verschil

Na drie jaar recessie groeit de economie, net als het aantal toeristen. De vrees dat alle vermogende Russen het eiland zouden verlaten is niet bewaarheid, de omvang van de spaartegoeden neemt weer toe. Ondertussen zet Nicosia volop in op verbreding van de economie: er liggen plannen voor de bouw van een groots casinoresort, de exploitatie van gas- en olievoorraden wordt voortvarend ter hand genomen en de regering houdt vast aan de verkoop van staatsbedrijven. 'Als de geschiedenisboeken geschreven worden, kan het oordeel over de omstreden banksanering weleens positief uitvallen', zegt Hellenic-baas Pijls. 'Al zullen de spaarders die hun geld kwijt zijn dat natuurlijk nooit erkennen.'

Een opvallend verschil met Griekenland is de afwezigheid van demonstraties op Cyprus. Toen na tien dagen de banken hun deuren weer openden in maart 2013, waren er rijen, geen rellen. Sommige spaarders kwamen zelfs geld brengen om hun bank te steunen.

Gevraagd naar het verschil met Griekenland, geven alle gesprekspartners hetzelfde antwoord. Cyprus had een bankprobleem dat voortvarend is aangepakt door eensgezinde politieke partijen en een effectief (en Engelssprekend) ambtenarenkorps. In Griekenland is de malaise dieper en breder: het kampt met grote economische, financiële, budgettaire, politieke én sociale problemen, alsook met een ambtelijk apparaat waarin het evenwicht tussen omvang en kwaliteit sinds decennia zoek is.

Domino spelende mannen bij de markt in Nicosia.Beeld AFP

Gevarenzone

Dat wil niet zeggen dat Cyprus uit de gevarenzone is, benadrukt minister Georgiades. De werkloosheid bedraagt 16 procent, waar die tot 2011 rond de 4 procent schommelde. Alle inspanningen tot nog toe (training werklozen, snellere uitvoering EU-projecten) hebben alleen de stijging van de werkloosheid kunnen afvlakken.

En dan is er die vergiftigde erfenis uit de paradijselijke jaren: de 29 miljard euro aan onrendabele leningen. De grote stap voorwaarts is dat Cyprus eindelijk een moderne faillissementswetgeving heeft. Met deze wet (vorige maand aangenomen) kunnen banken tot de gedwongen verkoop van huizen en land van wanbetalers overgaan. Zoiets duurde voorheen al snel vijftien jaar, dus geen bank begon eraan. Vanaf nu kan de uitzetting binnen een jaar een feit zijn.

Gevoelige kwestie

Een zeer gevoelige kwestie, erkent Georgiades. Voor 'eerste huizen' waar gewoond wordt, zijn uitzonderingen mogelijk. Prominent in het collectieve geheugen van de Cyprioten zit immers 1974, het jaar waarin Turkije het noordelijke deel van het eiland bezette en honderdduizenden Grieks-Cyprioten huis en haard moesten verlaten. Compassie is het kompas, zegt de minister. Maar niet voor de 15 tot 20 procent strategische wanbetalers (geen aflossing omdat er geen sancties waren) en evenmin voor projectontwikkelaars die zich hebben vergaloppeerd.

'Het gaat echt weer beter', zegt George, een jonge Griek die naar Cyprus is verhuisd om werk te vinden. 'Al die ingrepen waren nodig. Waarom snapt Athene dat niet?' In de deuropening van zijn smartphonewinkel wijst hij op de grensovergang naar het bezette, Turkse deel van Nicosia. 'Zelfs daar gloort weer hoop.' De verkiezing in april van Mustafa Akinci als de nieuwe Turks-Cypriotische leider, biedt perspectief op een eind aan de 41-jarige tweedeling van het eiland. Onderhandelingen zijn herstart, grensovergangen geopend en er wordt gesproken over het koppelen van mobiele en energienetwerken. Eén federale regering en de wederopbouw van het bezette noorden: het zou volgens bankdirecteuren Hourican en Pijls een economische opsteker van formaat zijn. Hun banken staan klaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden