Reconstructie

Hoe coronagezant Feike Sijbesma van het toneel verdween

null Beeld Alexandra España
Beeld Alexandra España

Als het coronavirus in alle hevigheid losbarst, wordt de hulp ingeroepen van Feike Sijbesma. De oud-DSM-topman heeft een groot netwerk. Maar al snel blijkt de overheid het niet voorzien te hebben op zijn kennis en kunde, maar vooral op zijn pr-waarde. En dat begon te botsen.

Coronagezant Feike Sijbesma bolt zijn wangen en blaast vervolgens uit. Het is mei 2020 en de microfoon van zijn computer staat nog open. Op het ministerie van Volksgezondheid horen ambtenaren een diepe zucht.

De vergadering van de Landelijke Coördinatiestructuur Testcapaciteit (LCT) is in volle gang. Vanuit zijn huis neemt Sijbesma deel, zoals hij al twee maanden lang bijna iedere dag doet. De stuurgroep, die bestaat uit wetenschappers en ambtenaren, moet de testcapaciteit van Nederland vergroten. Een cruciale, maar lastige klus nu de hele wereld in de greep is van het coronavirus en op de schaarse testmiddelen jaagt.

Het komt aan op snelheid en contacten, weet Sijbesma. Als gevierd oud-topman van chemiebedrijf DSM weet hij waar hij moet zijn. Zijn status – meerdere onderscheidingen van de Verenigde Naties, zakenblad Fortune riep hem uit tot een van ’s werelds grootste leiders – maakt bovendien dat voor Sijbesma deuren opengaan die voor anderen gesloten blijven.

Zo soepel als het werk hem vaak afging bij DSM, zo moeizaam gaat het nu. Op hun computerschermen zien de ambtenaren en wetenschappers van de stuurgroep hoe Sijbesma rustig probeert te blijven. Maar de ergernis spat van het scherm.

En dat is niet voor het eerst.

In het kort

• Oud-DSM-topman Feike Sijbesma stapte in september 2020 enigszins gefrustreerd op als coronagezant van het kabinet.

• Hij had geen officieel mandaat en kreeg gaandeweg het gevoel dat hij een bliksemafleider was voor politici.

• Cruciale adviezen van Sijbesma werden genegeerd zonder goede argumentatie.

• Minister De Jonge weigerde in het voorjaar van 2020 productiefaciliteiten voor vaccins te contracteren, ondanks waarschuwingen van Sijbesma.

• Ook het advies om voldoende voorbereidingen te treffen voor de distributie van vaccins van Pfizer en Moderna, op dat moment geen koplopers in de vaccinrace, werd onvoldoende opgevolgd. Daardoor was Nederland in het najaar van 2020 niet klaar voor vaccinatie en begon het als laatste Europese land aan de vaccinatiecampagne.

• Sijbesma weigerde in januari 2021 een nieuwe opdracht van VWS.

Speciale titel

In het bedrijfsleven is het groot nieuws als Feike Sijbesma in december 2019 aankondigt per februari 2020 te stoppen als bestuursvoorzitter van DSM (9,3 miljard euro omzet, 21 duizend medewerkers). Hij heeft er 32 jaar gewerkt, waarvan de laatste 13 als hoogste baas. Sijbesma heeft het bedrijf omgeturnd van een vervuilende producent van bulkchemicaliën naar een duurzamere en innovatieve onderneming die vitamines en vetzuren maakt. Hij wordt door velen gezien als voorbeeld van een modern bestuurder.

Zijn laatste maanden worden de vreemdste uit zijn carrière. Doordat DSM diverse activiteiten heeft in China, maakt Sijbesma de opkomst van het coronavirus van dichtbij mee. Net als andere multinationals realiseert DSM zich eerder dan veel nationale overheden wat de implicaties van het virus voor de wereld zullen zijn.

Zo weigert een afvaardiging van DSM begin maart al handen te schudden bij een vergadering op het ministerie van Economische Zaken. Tot verbazing van de aanwezige ministers en ambtenaren, die dat ‘een beetje paniekerig’ vinden. Een paar dagen later zal premier Mark Rutte, na advies van het Outbreak Management Team (OMT), tijdens een persconferentie iedereen oproepen te stoppen met handen schudden.

Het is tekenend voor de onderschatting van het virus in Nederland. Mede daardoor wint de eerste besmettingsgolf in maart snel aan kracht. Algauw ontstaan tekorten aan beademingsapparaten, mondmaskers en testbenodigdheden. De paniek op het ministerie van Volksgezondheid wordt met de dag groter. Minister Bruno Bruins bezwijkt onder de druk en stapt op 19 maart op.

Hugo de Jonge neemt zijn taken over. Hij krijgt van andere politici gelijk het advies hulp in te schakelen, omdat bij zijn nieuwe ministerie kennis en kunde ontbreken. Feike Sijbesma is net gestopt bij DSM, wordt De Jonge verteld, zou hij niet kunnen bijspringen?

De Jonge aarzelt geen moment. Als hij is aangetreden, belt hij de oud-topman. Wil hij het land uit de brand helpen? Vrijwel direct gaat Sijbesma akkoord, onder één voorwaarde: hij wil niets verdienen en geen onkostenvergoeding, zodat hem nooit kan worden verweten dat hij profiteerde van de crisis.

Ook De Jonge heeft één uitdrukkelijk verzoek. Sijbesma zal gaan helpen onder een officiële titel: coronagezant. Op die manier moet het ‘minder vrijblijvend overkomen naar de buitenwereld’, zeggen ingewijden. Sijbesma’s komst is bedoeld om de burger moed te geven. Het ministerie van VWS stuurt op 26 maart 2020 zelfs een persbericht rond om de komst van de oud-topman aan te kondigen.

In de Tweede Kamer is De Jonge enthousiast over de ontwikkelingen. ‘De heer Sijbesma is een levensgrote naam in deze wereld’, zegt hij. ‘Hij gaat ons echt helpen, dat weet ik zeker, met de snelheid waarmee we in Nederland deze productiefaciliteit weten op te bouwen, want we hebben meer testcapaciteit nodig.’

Maar zo plotseling als Sijbesma begint, zo onverwachts kondigt hij in augustus zijn vertrek aan. Officieel is de lezing dat zijn werk erop zit, iets dat Sijbesma zelf publiekelijk bevestigt. Betrokkenen schetsen een ander beeld. Sijbesma zou enigszins gefrustreerd zijn opgestapt. Cruciale adviezen van hem werden genegeerd. Hij had het gevoel dat hij ook als symbool moest fungeren, als voorbeeld van hoe serieus en voortvarend de overheid te werk was gegaan met corona.

Als voormalig topman uit het bedrijfsleven was Sijbesma ineens beland in een politieke wereld, met bijbehorende spelletjes, die hij verafschuwt. Daarover zal wellicht pas duidelijkheid ontstaan als hij als voormalig coronagezant verschijnt voor een toekomstige parlementaire enquête over het handelen van de overheid in de pandemie.

‘Sijbesma was ineens weg’, zegt een lid van de LCK. ‘Hij zei in een reguliere vergadering plots: dit is mijn laatste, ik ga weer wat anders doen. Dat was echt onverwacht. We hadden geen idee waarom dat was.’

Regelneef

Hoewel Hugo de Jonge er eind maart op heeft aangedrongen dat Sijbesma gaat werken onder een officiële titel, komt er niets op papier te staan. Er is geen contract, geen officiële opdracht waarin zijn mandaat en verantwoordelijkheden staan beschreven. Hij moet simpelweg ‘helpen’ als vrijwilliger: gebruikmaken van zijn contacten en reputatie.

Sijbesma gaat samenwerken met de LCK, een club van ambtenaren en wetenschappers die zich bezighoudt met het testen. De eerste dagen van de samenwerking verlopen onwennig. De oud-topman van DSM laat graag een naam vallen, die van ceo’s van grote bedrijven en invloedrijke politici en diplomaten zoals Kofi Annan. In deze crisis, waarin iedereen dezelfde schaarse hulpmiddelen, tests en later vaccins wil hebben, zijn die contacten onmisbaar, benadrukt hij.

Sommige leden van de stuurgroep vinden hem daarom ‘een beetje een opschepper’. ‘Hij kende de hele wereld, zei hij terloops’, zegt een van hen. Andersom verbaast Sijbesma zich over de kleine dingen waarover ambtenaren en de microbiologen zich druk maken en het gebrek aan urgentie. Door de stroperigheid van het ministerie duurt het bovendien soms eindeloos voordat een besluit van de stuurgroep in de praktijk wordt gebracht.

Sijbesma vraagt keer op keer hoeveel testcapaciteit de ziekenhuislabs hebben, maar daar blijkt geen overzicht van te zijn. Dus pakt Sijbesma zelf de telefoon om labs te bellen en te vragen wat hun maximale testcapaciteit is.

Ook VWS is niet tevreden over de gang van zaken, maar om een heel andere reden. Door de onoverzichtelijke situatie bij de labs lopen de cijfers van de capaciteit, die wekelijks naar het ministerie worden gestuurd en ook openbaar worden, uiteen. Volgens een betrokkene dringt het ministerie er daarom op aan ervoor te zorgen dat de cijfers geen onverwachte schommelingen vertonen, ‘zodat er geen lastige vragen komen’.

Daarnaast wil Sijbesma veel en ruim kunnen testen. Het gaat niet alleen om het vaststellen van de ziekte, maar ook om de economie en de maatschappij. Maar de microbiologen uit de stuurgroep denken daar heel anders over. Testen doe je vanuit medisch-diagnostisch oogpunt: als iemand ziek is, wil je weten wat hij heeft.

Op de achtergrond speelt nog een andere vrees, die ze alleen niet hardop uitspreken: als de ziekenhuislabs de coronatests uit handen geven aan commerciële partijen, zetten ze dan in de toekomst hun eigen bestaansrecht op het spel? Dus trappen ze tot grote frustratie van VWS en Sijbesma voortdurend op de rem.

Het vertroebelt de discussie binnen de stuurgroep en het zorgt voor vertraging. Ondertussen is aan Sijbesma gevraagd of hij bij de grote farmaceuten, zoals Abbott en Roche, meer testmaterialen kan regelen. Hoeveel moeten we er hebben, vraagt Sijbesma. Daarop komt vanuit de stuurgroep en het ministerie van Volksgezondheid geen antwoord. ‘Gewoon meer’, hoort hij. Intern geeft hij aan daar weinig mee te kunnen.

De leden van de stuurgroep zien tot hun verbazing dat Sijbesma zijn netwerk niet heeft overdreven. Als er een tekort is aan reagentia, chemische stoffen die nodig zijn in het testproces, belt Sijbesma weer zelf met de ceo van farmaceut Roche, die de stoffen levert. Binnen de stuurgroep krijgen ze waardering voor zijn inzet. Hij mag dan graag wat opscheppen over zijn netwerk, hij levert wel.

Een lid van de stuurgroep: ‘Sijbesma werd na zijn plotselinge vertrek nog weleens gemist. Dan zeiden we tegen elkaar: dit had Feike mooi kunnen regelen. Leveranciers en bedrijven bellen, een beetje druk zetten.’

Het is niet de enige functie die Sijbesma vervult. Ambtenaren van VWS hebben volgens betrokkenen de neiging zich tot achter de komma te bemoeien met iedere beslissing die wordt genomen, ook al ligt die ver buiten hun eigen expertise. ‘Bij alles was hun eerste vraag: wat betekent dit voor de beeldvorming rond VWS en rond de minister’, vertelt een ander lid van de stuurgroep. ‘Dat werkte enorm vertragend.’

Sijbesma is de enige die soms openlijk stelling neemt tegen de ambtenaren. ‘Hij kon goed tegenwicht bieden, omdat hij een naam had; hij was ceo geweest. Als hij, met zijn personality, ging tegenstribbelen, was het ministerie daar gevoelig voor.’

Toch loopt de samenwerking tussen Sijbesma en het ministerie niet altijd vlot. Dat blijkt eens te meer als zich een kans voordoet in Australië. Een bedrijf uit Brisbane heeft in korte tijd een uitstekende sneltest ontwikkeld. De volledige productie is meteen opgekocht door de Verenigde Staten. Veel landen proberen met het bedrijf in contact te komen om te kijken of er nog iets te regelen is. Tevergeefs.

Een microbioloog slaagt er via zijn netwerk in voor Nederland tóch een afspraak met de ceo te maken om te spreken over de mogelijkheid hier een nieuwe productielijn op te zetten. Coronagezant Sijbesma lijkt met zijn ervaring de aangewezen persoon voor het gesprek. Maar nog voordat hij contact kan leggen, heeft een ambtenaar van VWS al naar Australië gebeld met het verzoek een aantal tests op te sturen zodat de kwaliteit kan worden gecontroleerd. Daarna bloedt het contact dood.

Het is een voorbeeld van de soms amateuristische handelswijze bij het ministerie en het gebrek aan tactisch vermogen, zegt Sijbesma tegen zijn vertrouwelingen.

Een hoge ambtenaar zegt dat Sijbesma zelf ook te weinig heeft gedaan om zijn stempel te drukken. Hij mag als gezant dan geen formele bevoegdheden hebben, anders dan veel andere betrokkenen heeft hij wel het oor van minister De Jonge én premier Rutte. Toch weet hij bijvoorbeeld niet af te dwingen dan de testcapaciteit omhoog gaat. De commerciële labs worden pas gecontracteerd als Sijbesma is vertrokken.

Frustratie

De tests zijn niet het enige probleem. Begin april vraagt De Jonge aan Sijbesma of hij de internationale ontwikkelingen rond de vaccins in kaart kan brengen. Het is de uitweg uit de crisis, denkt men dan al.

Al vrij snel heeft de oud-ceo een beeld. De Verenigde Staten, Groot-Brittannië en China sluiten dan al contracten af met ontwikkelaars. Maar ook met de zogenoemde fill and finish-faciliteiten, fabrieken waar de vaccins in flacons worden gestopt. Nederland, zegt Sijbesma, kan niet achterblijven. Anders zijn er straks wel contracten met farmaceuten, maar is er geen productiecapaciteit.

Sijbesma spreekt over zijn bevindingen met ambtenaren, maar die begrijpen hem niet. Meerdere keren legt hij aan verschillende geledingen binnen VWS uit dat er niet zoiets bestaat als één vaccinfabriek. Het is een productieketen die vaak is verdeeld over meerdere fabrieken in verschillende landen, soms zelfs op verschillende continenten. En met die verschillende partijen in het productieproces moeten afspraken worden gemaakt, benadrukt Sijbesma.

De Jonge hoort zijn bevindingen aan, maar is niet van plan ze op te volgen, zegt hij meteen. De farmaceuten moeten zelf maar contracten sluiten met de productiefaciliteiten, vindt de minister. Voor Nederland wordt het volgens hem te ingewikkeld om dat ook nog eens te doen.

Tegenover bekenden uit Sijbesma zijn frustratie over het niet sluiten van de contracten met hele productieketen. De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk hebben die afspraken wel gesloten en nu vist Nederland achter het net. Ik had er nog voor gewaarschuwd, zegt hij tegen mensen om hem heen.

Omdat Sijbesma geen mandaat heeft en zelfs geen officiële adviesfunctie, is De Jonge er niet aan gebonden naar hem te luisteren. Hoewel de oud-topman het naar buiten toe stilhoudt en loyaal is, begint het wel aan hem te knagen. Hij praat erover met vertrouwelingen en vraagt zich af: zit ik hier vanwege mijn kennis, of vanwege mijn naam? Ben ik écht nodig of niet meer dan een bliksemafleider voor politici?

Op het ministerie klinken vergelijkbare geluiden. ‘Sijbesma was een ambassadeur; hij mocht het beleid uitleggen in de media’, zegt een ambtenaar.

Tegenover mensen om hem heen verklaart Sijbesma juist steeds meer moeite te hebben met zijn tv-optredens. Er wordt van hem verwacht dat hij het Nederlandse beleid verdedigt, maar eigenlijk kan hij niet achter alle elementen van het beleid staan. Steeds vaker weigert hij daarom bij talkshows aan te schuiven.

Uit correspondentie blijkt dat Sijbesma zich soms verbaast over het handelen van Hugo de Jonge. Tegelijkertijd toont hij begrip voor de ‘moeilijke positie’ waarin de minister zich bevindt, met een totaal gedecentraliseerd landschap dat hij moet aansturen.

In mei 2020, als de eerste besmettingsgolf is afgeslagen en de crisis enigszins lijkt te luwen, spreekt Sijbesma met De Jonge over de vaccinontwikkeling. Ze zijn het erover eens dat er één duidelijke koploper is: de Universiteit van Oxford. In de positiefste ramingen kan er in het najaar al een werkend vaccin zijn.

Sijbesma is er desondanks niet gerust op. Hij waarschuwt VWS: tref niet alleen voorbereidingen voor het vaccineren met het Oxford-vaccin. Houd er rekening mee dat de andere farmaceuten, zoals het Amerikaans-Duitse Pfizer-BioNTech en het Amerikaanse Moderna, een inhaalslag kunnen maken en als eerste een succesvol vaccin kunnen produceren. Doe aan scenarioplanning, zoals gebruikelijk in het bedrijfsleven, zodat je niet wordt verrast.

Volgens ingewijden wil De Jonge er op dat moment niet aan. Hij wil juist vol inzetten op het vaccin van Oxford, dat uiteindelijk zal worden geproduceerd door farmaceut AstraZeneca. Het is Europees, wordt deels in Leiden gemaakt en is goedkoop. Daarnaast kan het gewoon in de koelkast worden bewaard. In tegenstelling tot de vaccins van Pfizer en Moderna, die moeten worden gekoeld in speciale vriezers.

Door zijn werk als coronagezant, heeft Sijbesma maandenlang ander werk op een laag pitje gezet. De stapeling van teleurstellingen zorgen er voor dat hij in de zomer de knoop doorhakt: hij gaat weer andere dingen doen. Hij houdt het voor gezien als gezant.

Terwijl in augustus 2020 de besmettingen weer oplopen en er opnieuw paniek uitbreekt op de vakantievierende ministeries, omdat de besmettingsgolf was voorzien voor de herfst, meldt VWS dat ‘Sijbesma zijn coronawerkzaamheden afrondt’.

‘Met zijn expertise, ervaring en contacten heeft hij een grote en belangrijke bijdrage geleverd in de strijd tegen het coronavirus’, zeggen premier Rutte en minister De Jonge in een gezamenlijke verklaring. ‘Op diverse onderwerpen heeft hij zich maandenlang, schijnbaar onvermoeibaar, ingezet. Het is fijn dat het kabinet ook in de toekomst een beroep op hem kan blijven doen.’

Wat Sijbesma voorspelde, gebeurt: op 1 december dienen Pfizer-BioNTech en Moderna toelatingsaanvragen in bij het Europees Geneesmiddelenbureau. Op 21 december zal een positieve beoordeling volgen. Pas in januari volgt het officiële verzoek van AstraZeneca.

Omdat er onvoldoende voorbereidingen zijn getroffen voor het bewaren en vervoeren van de vaccins van Pfizer-BioNTech en Moderna, zit De Jonge met een probleem. Terwijl ieder Europees land in december 2020 begint met vaccineren, blijft Nederland achter. Het is desastreus voor de sfeer in het land.

In de Kamer en media probeert De Jonge de gang van zaken recht te praten. Nederland begint later ‘omdat we het zorgvuldig en veilig’ doen, zegt hij, daarmee implicerend dat andere landen dat kennelijk niet doen. Anderen zouden volgens de minister eerder zijn begonnen omdat ze ‘symbolisch inenten’.

Sijbesma wordt in januari opnieuw door De Jonge benaderd. Hij had inderdaad gelijk toen hij adviseerde om contracten te sluiten met bedrijven uit de hele productieketen van de vaccins, zegt de minister. Ziet hij mogelijkheden om dit nu alsnog te doen? En zou hij misschien willen terugkeren als coronagezant, nu met de vaccins als speciaal aandachtsgebied?

Sijbesma peinst er niet over. Hij weet dat er nu, ruim een half jaar na zijn advies, niets meer te regelen valt. Iedereen die ook maar iets kan betekenen rond de vaccinproductie is lang en breed gecontracteerd door andere landen.

Uiteindelijk is dat ook tot minister De Jonge doorgedrongen, ziet Sijbesma als hij begin maart de minister in een uitzending van Op1 ziet. Tussen neus en lippen door geeft hij toe dat hij een fout heeft gemaakt door niet naar Sijbesma te luisteren en geen contracten af te sluiten met de hele productieketen. De Jonge: ‘Maar goed, gedane zaken nemen geen keer.’

Verantwoording

Dit artikel is gebaseerd op gesprekken met betrokkenen, vertrouwelijke stukken en openbare informatie. Feike Sijbesma wilde niet reageren. Hij vindt het ‘onjuist’ om vanaf de zijlijn nog verder op de gebeurtenissen en inhoud in te gaan, zegt een woordvoerder. ‘Hij wil alleen kwijt dat hij enorm respect heeft voor de vele mensen die zich in de coronacrisis hebben ingezet. En Sijbesma praat liever met dan over mensen.’ Het ministerie van Volksgezondheid laat in een reactie weten dat de ‘gekozen structuur’ voor de rol van Sijbesma ‘ervoor zorgde dat hij snel aan de slag kon’. Zijn adviezen waren ‘van groot belang’ bij de inrichting van het test- en vaccinlandschap. ‘Tijdens zo’n crisis zijn er natuurlijk altijd meningsverschillen en discussies over de te volgen route. Dat is ook goed en maakt de uiteindelijke besluitvorming beter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden