Achtergrond Herdenking Eerste Wereldoorlog

Hoe Compiègne de Grote Oorlog levend houdt voor nieuwe generaties

Zaterdag schudden de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel elkaar symbolisch de hand in de (niet-originele) wagon waarin hun beider landen 100 jaar geleden de wapenstilstand tekenden die de Eerste Wereldoorlog afsloot. 

De replica van de wagon waar op 11 november 1918 de wapenstilstand tussen Frankrijk en Duitsland werd getekend Beeld AFP

‘De wagon is onze grote publiekstrekker.’ Bernard Letemps, de directeur van het Museum van de Wapenstilstand, klinkt trots, een beetje vertederd zelfs, als hij over het pronkstuk van zijn museum praat. De wagon in kwestie, nummer 2439D van de Compagnie internationale des Wagons-lits et des Grands Express Européens, is een replica van het restauratierijtuig waarin op 11 november 1918 de wapenstilstand werd getekend die het einde van de Eerste Wereldoorlog zou inluiden.

Fransen hebben het verhaal van l’armistice, de wapenstilstand, allemaal op school geleerd. Ze weten dat de standvastige maarschalk Foch, naar wie in Frankrijk honderden straten zijn vernoemd, de onderhandelingen leidde. Ze weten dat de wagon op een open plek in de bossen bij Compiègne stond. En ze weten dat ze op diezelfde plek een ‘kopie’ van de wagon kunnen bekijken – het origineel werd vernietigd door de nazi’s in april 1945 in opdracht van Adolf Hitler.

Zaterdag, op een dag na honderd jaar na de wapenstilstand, begeleidt Letemps twee bijzondere bezoekers naar de wagon: de Franse president Emmanuel Macron en de Duitse bondskanselier Angela Merkel. De museumdirecteur is uitgebreid geïnstrueerd, vier keer sprak hij met ambtenaren van de protocollaire dienst van de president, en dinsdag nog met de Duitse ambassadeur. Letemps mag de deur van de wagon openen, maar gaat niet meer naar binnen. ‘Dat mag helaas niet. Ze gaan met z’n tweeën op de foto.’

In het kader van de centenaire – de honderdste verjaardag van de wapenstilstand – reisde president Macron de hele week door de gebieden in het noorden en oosten van Frankrijk waar het front lag. Zaterdag bezoekt hij met Angela Merkel de herdenking in Compiègne. Sluitstuk is zondag een ceremonie in Parijs.

Herdenking

Zaterdag ontmoet president Emmanuel Macron niet alleen Angela Merkel, maar ook de Amerikaanse president Donald Trump. In Parijs zullen de twee naar verwachting onder meer spreken over de situatie in Syrië en de potentiële dreiging van Iran.

Zondagochtend zullen tenminste tachtig staats- en regeringshoofden, onder wie ook Mark Rutte en de Russische president Vladimir Poetin, aanwezig zijn bij een herdenkingsplechtigheid bij de Arc de Triomphe. Zondagmiddag opent Angela Merkel het Forum de la Paix, een driedaagse conferentie die in het teken staat van internationale samenwerking. 

De herdenking is dit jaar een Frans-Duitse aangelegenheid. De Duitse president Frank-Walter Steinmeier was te gast bij de opening van de herdenkingsweek. De aanwezigheid van een Duitse bondskanselier bij de ceremonie in Compiègne is een primeur en een politiek signaal van Macron, die in Merkel een van de ‘goede krachten’ van Europa ziet.

In een radio-interview waarschuwde de president dinsdag voor het oprukkende nationalisme. Hij noemde daarbij expliciet de partij van Marine Le Pen. Over de Duitse politiek sprak hij niet, maar met Merkel op weg naar de uitgang kan de hoofdrol die Macron haar tijdens de Franse herdenking geeft ook worden gezien als een signaal aan de Duitsers: kies voor een open Europa, niet voor een nationalistisch Europa met gesloten grenzen.

Ode an die Freude

Op de open plek voor het museum ­oefenen kinderen van de muziekschool van Compiègne een lied dat ze vandaag bij de ceremonie zullen zingen. Het is ‘Ode an die Freude’ uit de Negende Symfonie van Beethoven, dat wel het officieuze volkslied van Europa wordt genoemd. Nee, geen keuze van de muziekschool, maar een uitdrukkelijke wens van het Élysée, vertelt de dirigent.

Verderop ijsberen leden van het organisatiecomité, draaiboeken in de hand. Twee scholieren lezen zaterdag een tekst voor, één in het Frans, de ander in het Duits. Ze zijn uitgekozen door het schoolbestuur, op basis van hun cijfers en houding in de klas. Maar nu ze willen beginnen aan de generale repetitie, blijkt de jongen die de Duitse tekst moet voorlezen last te hebben van plankenkoorts. ‘Wat is jouw taak zaterdag?’, vraagt de commissievoorzitter aan een andere scholier. ‘Niets? Mooi, dan hoop ik dat je Duits spreekt.’

Macron wil niet dat de plechtigheden in het teken staan van de overwinning en benadrukt vooral de absurditeit van de oorlog. Hij heeft de ceremonie van al te militair eerbetoon ontdaan. Gevallen soldaten waren volgens Macron eigenlijk ‘burgers die waren bewapend’.

Een rare uitspraak, vinden veel inwoners van Compiègne – van oudsher een garnizoensstad. ‘Het waren toch echt soldaten die de oorlog hebben gewonnen’, zegt basisschooldirecteur Hervé Adda. Met een groep 10- en 11-jarigen staat Adda voor het ‘herinneringsveld’ op het stadhuisplein van Compiègne, waar honderden plastic korenbloemen staan. Die blauwe bloem is het symbool van de poilus, de Franse soldaten uit de Eerste Wereldoorlog

De honderdste verjaardag van de wapenstilstand markeert het einde van een periode waarin la Grande Guerre vier jaar lang in het middelpunt van de belangstelling stond. Letemps is bang dat de ‘Grote Oorlog’ langzamerhand zal worden vergeten.

Gelukkig hebben we de foto’s nog. De Eerste Wereldoorlog is van de eerste grote historische gebeurtenissen waar foto- en videomateriaal van is. Volgens Jean-Pierre Duterne, stadshistoricus van Compiègne, is dat cruciaal. ‘Het zal daardoor altijd een stuk dichterbij voelen dan pak hem beet de napoleontische oorlogen.’

Vroeger, toen veel inwoners van Compiègne nog eigen herinneringen hadden aan de Eerste Wereldoorlog, was de herdenking volgens Letemps vooral voor de mensen die de oorlog hadden meegemaakt. ‘Als jonge jongen zong je de Marseillaise, dronk je een glaasje en dat was het dan. Mijn vader en mijn ooms, die bleven uren. Meestal eindigde het in geruzie over wie aan het front het dichtst vooraan had gestaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.