InterviewHedwig te Molder

Hoe communiceer je goed over vaccins? ‘Politici suggereren dat wetenschap volledige zekerheid biedt’

Hedwig te Molder onderzoekt alledaagse interacties over wetenschap en technologie, met speciale aandacht voor expert-burger interactie en voeding. Beeld Mike Roelofs
Hedwig te Molder onderzoekt alledaagse interacties over wetenschap en technologie, met speciale aandacht voor expert-burger interactie en voeding.Beeld Mike Roelofs

Het is voor experts en politici niet verstandig om de bevolking in de eerste plaats gerust te willen stellen over het AstraZeneca-vaccin. Dat kan als een boemerang op hen terugslaan, volgens Hedwig te Molder, hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ze is expert op het gebied van vaccinatiecommunicatie.

Nederland, Duitsland, Frankrijk, en dinsdag nog Zweden en Letland: het ene na het andere land ging overstag. Waar ze eerst nog verder prikten met AstraZeneca, hebben ze het vaccinatieprogramma plotseling op pauze gezet: eerst maar eens uitzoeken hoe het zit met de mogelijk gevaarlijke bijwerking van trombose in combinatie met een laag aantal bloedplaatjes.

Het mag een onzekere tijd zijn voor beleidsmakers en voor burgers die wachten op hun vaccin, voor een communicatiewetenschapper als Hedwig te Molder is het een razend interessante periode. Nu blijkt immers hoe ingewikkeld het is goed te communiceren over de vaccins, zeker als er niet alleen goed nieuws is te melden.

Wat valt u op in de communicatie tussen beleidsmakers en burgers?

‘Ik hoorde Emer Cooke, de baas van het EMA, net nog zeggen: we denken dat er geen verband is tussen het vaccin en de zeldzame aandoeningen. Ze stelt ook dat het gebruikelijk of zelfs onvermijdelijk is dat nu of later zeldzame ziektegevallen zullen opduiken gerelateerd aan het vaccin. De vraag is dus niet of het vaccin veilig is, de vraag luidt: welke mate van onveiligheid accepteren we om door te gaan met vaccineren? Dat oordeel hangt dus niet alleen af van wetenschappelijke inzichten, het is ook een waardeoordeel.

‘Hier wordt nog maar eens duidelijk dat geruststellen nooit het primaire doel van je communicatie moet zijn. Het allerbelangrijkste is dat je vertelt hoe het zit. Dat je ook vertelt wat je níét weet, dat je duidelijk maakt wat je afwegingen zijn en hiervoor en plein public de verantwoordelijkheid neemt. Als je gaat geruststellen om het geruststellen, voelen mensen dat haarfijn aan. Het voorzorgsprincipe is geen trucje om de vaccinatiebereidheid hoog te houden.’

Hoe moeten beleidsmakers dan wel communiceren over de veiligheid van vaccins?

‘Mij valt op dat over vaccins wordt gesproken in absolute tegenstellingen. Het is wel veilig of het is niet veilig. Dat is geen eerlijke voorstelling van zaken. Elk vaccin heeft bijwerkingen. Beweer je iets anders, dan komt het als een boemerang terug. De grens tussen harde wetenschap en beleid is altijd fuzzy. En precies over dat grijze gebied willen mensen meer weten. Wat doe je bijvoorbeeld met het wetenschappelijke gegeven dat er een verband is met bepaalde ziekteverschijnselen, hoe kom je dan tot een besluit over vaccinatie, wat zijn je afwegingen?! Daarover moet je kraakhelder zijn.’

Kunt u een voorbeeld geven?

‘Je kunt zeggen: ‘Luister, deze bijwerking is heel zeldzaam, dat gegeven wegen wij af tegenover de coviddoden en de vele ziekenhuisopnames. Dus ja, er zullen wellicht doden vallen door het vaccin, maar dat weegt op tegen de voordelen, dus we gaan ermee door.’ Je kunt je voorstellen dat het heel gevoelig ligt als Hugo de Jonge dit zou zeggen.’

Maar moet hij dat toch doen?

‘Ja, los van de precieze formulering is dat wel het verstandigst en het eerlijkst. Mensen vinden de overheid betrouwbaar als zij de redenering kunnen volgen. Iedereen weet dat een vaccin niet bij iedereen altijd 100 procent effectief is zonder bijwerkingen. Politici kiezen te vaak voor een zwart-wit-model, waarbij de suggestie is dat de wetenschap volledige zekerheid biedt. Ze verwijzen kortom naar de experts. Maar in de eerste plaats zijn politici zelf verantwoordelijk voor de afwegingen bij coronamaatregelen.’

Veroorzaakt dit soort gevoelige discussies dan niet juist maatschappelijke onrust?

‘Ja, maar die angst vind ik niet zo’n goede raadgever. De politieke pavlovreactie wordt dan om mensen gerust te stellen. Maar het moet ontzettend duidelijk zijn dat er geen reden is tot zorg, anders láten ze zich niet geruststellen. Als er iets is dat de overheid betrouwbaar maakt, is het dat ze mensen meenemen in de afwegingen die ze maken. Het belang hiervan valt niet te onderschatten. Mensen kunnen dat aan, en bovendien hebben ze daar recht op.’

Is het niet vreemd dat zo’n communicatiestrategie dan nog niet klaar ligt? De kans was toch groot dat mogelijke, onvoorziene bijwerkingen zouden opdoemen?

‘Dat is zeker een gemiste kans. Een Europese strategie had voor de hand gelegen. We hebben per slot van rekening een gezamenlijke EMA, het was beter geweest als we ook in dit soort zaken gezamenlijk hadden opgetrokken. Nu ontstaat het beeld dat landen onder druk besluiten zijn gaan nemen.

‘Dit probleem dient zich steeds aan wanneer op basis van wetenschappelijke informatie beleid moet worden gemaakt. Als je maar volhoudt dat op basis van die informatie met absolute zekerheid een bepaald beleid moet worden gevolgd, creëer je voortdurend problemen. Terwijl zich juist daar dat grijze gebied tussen wetenschap en politiek bevindt. Het is opmerkelijk dat daar nog altijd geen strategie voor is.’

Donderdag meer duidelijkheid

Experts van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) hebben tot nog toe geen aanwijzingen gevonden die erop duiden dat het coronavaccin van AstraZeneca problemen met bloedstolling veroorzaakt. Dat zei directeur Emer Cooke dinsdag op een persconferentie. ‘De voordelen van het vaccin zijn nog altijd veel groter dan de voordelen.’

Maar, zei ze ook, de Europese burgers hebben ‘er recht op om te weten’ of er inderdaad een causaal verband is tussen het vaccin en de gemelde bijwerkingen. Dat onderzoek loopt nog. Donderdagmiddag komen experts van het EMA met nieuwe conclusies. Die worden dan onmiddellijk wereldkundig gemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden