Hoe China via big data modelstudenten creëert

China brengt 'The Circle' in de praktijk

Wat je twittert, hoe lang je slaapt, welke boeken je leest, wat je eet en hoe lang je onder de douche staat: alles gaat in China de computer in. Alles om een beter en gelukkiger mens van je te maken.

'Wat mensen echt denken blijft verborgen. Tot we met big data over internetgedrag heel dicht bij de gedachten van studenten komen'. Foto getty

Chinese onderwijsinstellingen registreren op grote schaal privacygevoelige data over hun leerlingen. 'Datacrunchers' beperken zich in opdracht van scholen en universiteiten niet tot studieresultaten, maar analyseren ook het dagelijks leven van studenten: het tijdstip waarop ze douchen, wat hun lievelingssnacks zijn en welke meningen ze op sociale media uiten.

Met dit kolossale dataproject van het ministerie van Onderwijs, genaamd 'Constructie Internetcultuur', creëert de overheid modelstudenten die beter leren, een onberispelijke moraal hebben en precies denken zoals de Chinese eenpartijstaat wil.

'Technisch kunnen we alle data vanaf de geboorte bijhouden', zegt Zhou Tao, hoogleraar informatica en oprichter van big-databedrijf DataCastle in de West-Chinese stad Chengdu. 'Al vanaf het vroegste stadium kunnen we negatief gedrag voorspellen en corrigeren.'

Chengdu ontpopt zich tot voorloper van datacrunchen voor de Chinese staat. Honderden innovatieve softwarebedrijven zijn in Chengdu gevestigd, net als de gerenommeerde technische universiteit UESTC. Zhou is net klaar met een baanbrekend project voor UESTC. Uit 200 miljoen 'gedragsdata' destilleerde hij het sociale leven van 30 duizend studenten. 'We identificeerden de achthonderd eenzaamste studenten op de campus. Sociaal gehandicapte mensen zonder vrienden, die een hoog risico lopen op depressie.'

Universiteitspsychologen houden die kwetsbare studenten nu speciaal in de gaten. Het systeem kan ook nuttig zijn bij het bewaken van de gemoedstoestand van arbeiders die geestdodend werk in anonieme fabrieken verrichten, zegt Zhou.

Likkebaardend kijkt Peking naar de mogelijkheden die big data bieden om in de hoofden en harten van de Chinese miljardenbevolking te gluren. De overheid bouwt aan de moeder aller dataprojecten: de sociale kredietwaarde, die in 2020 wordt ingevoerd. Dat is een puntensysteem dat behalve financiële betrouwbaarheid ook ideologisch correct denken en 'moraal' meeneemt in een persoonlijke score.

China kent elke burger score toe - ook voor internetgedrag

'Het is wat Amazon doet, maar met een orwelliaanse politieke draai eraan.' China werkt aan een systeem om alle burgers een 'sociale kredietcode' te geven, mede gebaseerd op hun gedragingen op internet. Lees hier meer over de burgerscore.

Hoe die score in de praktijk kan worden gebruikt blijkt al in Sjanghai, waar ouderen die vinden dat hun kinderen niet vaak genoeg op bezoek komen, naar de rechter kunnen stappen. Vindt die inderdaad dat er sprake van verwaarlozing is, dan kost dat zo'n kind straks punten van zijn kredietscore. Dat betekent niet alleen minder kans op een lening; omdat je kredietwaarde openbaar is, sta je de rest van je leven te kijk als harteloos.

Zeer aantrekkelijk voor een eenpartijstaat is de combinatie van marxistische wetenschap en datatechniek. Op UESTC hebben die elkaar gevonden in een politiek getint experiment, dat een mogelijke bouwsteen voor de sociale kredietwaarde is.

Werkelijk alles wat een representatieve groep van drieduizend studenten online en offline doet, wordt aan algoritmes onderworpen. Pasjes zijn een goudmijn: leesgedrag meten met het bibliotheekpasje, uren slaap aflezen van de toegangskaart voor de studentenslaapzalen.

En dan de onthullingen van een kantinecreditcard: stel dat daaruit blijkt dat een beursstudent, die financiële ondersteuning van de universiteit krijgt, een reep chocolade koopt. Dan is hij wellicht niet zo straatarm. 'Iemand kan een maand of drie doen alsof hij geen geld heeft, maar dat houdt hij geen jaren vol als permanent zijn koopgedrag wordt geregistreerd', aldus Zhou Tao.

Zhou Tao, hoogleraar informatica en oprichter van het bedrijf DataCastle in de West-Chinese stad Chengdu.

Op een universiteit in de provincie Jiangsu zijn de afgelopen drie jaar 238 studenten uit arme gezinnen op hun beurs gekort met behulp van gegevens over hun telefoonrekening. Wie maandelijks meer dan 13 euro verbelt, kan met minder financiële steun toe, vindt de universiteit.

In China hoort 'gezond politiek denken' vanzelfsprekend tot het normen- en waardenpakket. Dat wil zeggen: denken volgens de socialistische kernwaarden die in slagzinnen op elke straathoek hangen. Niet twijfelen aan de wijsheid van de communistische partij en de overheid niet bekritiseren.

'Maar wat mensen echt denken blijft verborgen. Tot we met big data over internetgedrag heel dicht bij de gedachten van studenten komen', zegt informaticaprofessor Li Xiaoyu.

Vandaar dat UESTC dat aspect ook meepakt: de universiteit heeft toestemming gekregen die veel verder gaat dan het volgen van openbare berichten op Chinese twitterdiensten zoals Weibo. Alle uitingen op sociale media, films die zijn gedownload, beluisterde liedjes, aangeklikte artikelen of foto's en communicatie op WhatsApp-achtige appjes worden nageplozen op voorkeuren en opvattingen.

De studenten in de pilot-groep weten van niets, aldus Li Xiaoyu. 'Anders worden ze zenuwachtig en gaan ze zich krampachtig gedragen, terwijl wij schone data over hun denkwereld willen hebben.'

Het project is niet geheim: UESTC praat er open en enthousiast over. Professor Li Huaijie van de partijpropaganda-afdeling van het big-dataonderzoekscentrum heeft er uitgebreid over gepubliceerd. Zijn artikel Big Data Tijdperk prijkt op een lange lijst met academisch onderzoek naar 'gedachteopvoeding' van de marxistische vakgroep van CASS - een overheidsdenktank.

Marxisme, indoctrinatie, politiek: onder de vorige partijleiding waren die allemaal een beetje ondergesneeuwd, maar onder de huidige president Xi Jinping krijgt ideologie weer de allerhoogste prioriteit. En big data maken het marxisme ineens tot een supersexy tak van wetenschap, waar Rode Nerds stevig kunnen scoren met hoogst actueel hightechonderzoek.

Het UESTC-project heeft geen straf- en beloningssysteem met een digitale gedachtepolitie. Nog niet. 'We gebruiken de resultaten vooral om studenten geïndividualiseerd onderwijs aan te bieden. Vroeger waren de lessen saai eenrichtingsverkeer; nu weten we precies wat ze interessant vinden. Bijvoorbeeld dat leerlingen warmlopen voor sociale activiteiten buiten de campus', zegt Li Huaijie.

Met die wetenschap kan vervolgens de partijorganisatie het lesprogramma over de Geest van Lei Feng - een Chinese soldaat die aan de lopende band goede daden verrichtte - populairder maken door het te gieten in de vorm van vrijwilligerswerk in een dorpje.

Geeft het dataspoor aan dat het denken van een student de verkeerde kant op gaat, dan schiet de universiteit te hulp, zegt Li Huaijie. 'Eenzame jongeren met depressies vinden we met big data en we helpen hen. We moeten ook werken aan preventie voor studenten die afglijden naar criminele activiteiten. Het dient allemaal hetzelfde doel: we leren de jeugd beseffen dat ze onder het communisme in de zon het geluk tegemoetgaan.'

Li Huaijie en Li Xiaoyu: 'Er komt vast snel goede privacywetgeving. Data veroordelen niemand: het is maar net wat de maatschappij ermee doet.' Foto WassinkLundgren

Voor dataprojecten in het onderwijs trekt de overheid nu 5,4 miljoen euro uit, vertelt Tang Xuefei van Comsys Informatica Tech, het bedrijf dat data analyseert voor een tiental lagere en middelbare scholen. Voor een slordige 53 duizend euro koopt een school dataverzamelcursussen voor leraren, ondersteunende technici, servers, plus analyse op variabelen naar wens. Veelgevraagd op kostscholen, waar scholieren intern zijn: de relatie tussen rapportcijfers en leefgewoonten.

'Wat de best presterende kinderen eten, hoe laat ze douchen, wanneer ze hun huiswerk maken en hoe laat ze gaan slapen, wat ze lezen: daar maken we een model van. Minder goede leerlingen moeten dat model nauwkeurig volgen. Dan kijken we of hun cijfers omhooggaan.' Dit jaar breidt Comsys het project uit naar tweehonderd tot duizend scholen.

Nog nooit is Tang een ouder tegengekomen die zijn kind wil onttrekken aan het datamelken. 'Het wordt heel trendy gevonden. Leken hebben geen benul van big data en de gevaren voor de privacy. Alleen een intellectuele voorhoede en mensen die professioneel in de databranche werken, zien de risico's.'

Bijvoorbeeld dat privacywetgeving nog volop in de maak is en dat er nog helemaal geen toezicht wordt gehouden op opslag en gebruik van gegevens.

'Vroeger werden telecomgegegens na uiterlijk drie maanden vernietigd. Nu worden data in de cloud bewaard. Omdat ze worden gebruikt om gedrag te voorspellen, betstaat het risico dat mensen worden gestraft op basis van iets wat ze lang geleden zeiden of deden. Big data zijn een potentiële vorm van geweld en dictatuur', zegt Zhou Tao.

Li Xiaoyu van UESTC ziet dat rooskleuriger. Er komt vast snel goede wetgeving, zegt ze vol vertrouwen. 'Data veroordelen niemand: het is maar net wat de maatschappij ermee doet. Wij zijn voorzichtig met de resultaten van het eenzame-studentenproject, zodat die jongeren er later geen last van krijgen. Maar ik zie vooral voordelen: stel dat we over dertig jaar de data van een genie bekijken en precies weten wat hij in zijn studententijd deed en zei.'

Tang Xuefei: 'We maken een model. Minder goede leerlingen moeten dat model nauwkeurig volgen. Dan kijken we of hun cijfers omhooggaan.' Foto WassinkLundgren

Net als in The Circle

Maak gebruik van de Chinese zoekmachine Baidu, zet een navigatiesysteem aan en chat op je mobiel en we weten heel veel van je. 'Iedereen is al transparant', zeggen hoogleraren big data in Chengdu. Wat 'transparant' is, heeft de Amerikaanse schrijver David Eggers beschreven in zijn bestseller uit 2013, The Circle: alle gegevens die iemand afscheidt worden permanent bewaakt, geanalyseerd en gedeeld.

In zijn roman over een fictief Amerikaans technologiebedrijf, worden big data gebruikt voor instantdemocratie. In China is transparantie een middel voor de staat om meer controle op het doen en laten van de bevolking te krijgen.

In 2020 voert China een sociale-kredietwaarde in, een score die aangeeft in hoeverre burgers, bedrijven en instellingen betrouwbaar zijn. In China is daarover nauwelijks openbaar debat: de media benadrukken dat de kredietwaarde de financiële handel en wandel inzichtelijk maakt. Daarvoor heeft China nog geen echt systeem. De overheid heeft gezegd dat China een eigen systeem verkiest boven een westers kredietwaardigheidsysteem. In dat eigen systeem zijn normen en waarden - ook op ideologisch gebied - even belangrijk als het banksaldo.

Chinese bedrijven crunchen er nu al op los. Acht grote e-commercebedrijven, waaronder Alibaba, pionieren met gegevens van consumenten. Ze registreren en analyseren koopgedrag uit commerciële overwegingen, maar ook omdat de overheid hun expertise met big data beloont met toestemming om te opereren op terreinen die altijd taboe waren voor privébedrijven, zoals financiële dienstverlening.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.