Hoe bouw je een sociaal netwerk dat wel veilig is?

De onvrede over Facebook groeit, maar weggaan is voor velen praktisch onmogelijk. Er zit niets anders op dan het netwerk privacyvriendelijker en maatschappelijk bewuster te maken, denkt Michael Persson.  

Mark Zuckerberg, de oprichter van Facebook geeft tekst en uitleg over zijn sociale netwerk aan de Senaat. Foto Foto Zach Gibson / AFP

Natuurlijk wist iedereen die om zijn privacy geeft al jaren dat Facebook geen bedrijf is waaraan je je gegevens moet geven. Vanaf zijn allereerste programmaatje, Facemash, waarop Harvard-studenten studentenmeisjes konden vergelijken, heeft oprichter Mark Zuckerberg laten zien dat privacy niet iets is waarop anderen recht hebben – hooguit hijzelf.

Klachten en rechtszaken

Hij heeft een hele geschiedenis van klachten en rechtszaken en uitspraken van toezichthouders achter de rug, vooral in Europa, die er steeds op neerkwamen: meneer Zuckerberg, u gaat te ver. U schendt de privacy. Sorry, zei hij dan, telkens weer. We zijn te idealistisch geweest. Om vervolgens alleen de hoogstnodige aanpassingen te doen. Het verdienmodel veranderde nooit: niet de gebruiker, maar de adverteerder is de klant.

Gaat deze week daar verandering in brengen? Is een privacy-vriendelijker en maatschappelijk bewuster Facebook mogelijk? Is een privacy-vriendelijker en maatschappelijk bewuster internet mogelijk?

Zo moeilijk kan het niet zijn, een Facebook waarvoor je moet betalen. Het bedrijf had in 2017 een omzet van 40 miljard dollar, en 2,2 miljard gebruikers. Met een abonnement van 1,50 per maand zou Facebook hetzelfde resultaat halen. ‘Er is niets mis met sociale media’, zegt techonderzoekster Zeynep Tufekci van de universiteit van North Carolina donderdag tegen radiozender NPR. ‘Maar dit is niet de enige manier om dit te doen. We betalen ook voor de telefoon.’

Een verandering 

Het kan dus anders. Een verandering zou moeten komen van de bedrijven, van de gebruikers, of van regulering.

Van de bedrijven zelf is niet veel te verwachten. Het datamisbruik dat de kern vormt van het Cambridge Analytica-schandaal, het gebruik van adreslijsten van Facebook-gebruikers die een quizje invulden, werd al in 2009 door de Amerikaanse burgerrechtenbeweging ACLU aangeroerd en twee jaar later onderdeel van een door de Oostenrijkse rechtenstudent Max Schrems aangespannen rechtszaak. Facebooks verdediging: dit mag, dus het kan. Einde discussie.

Van de meeste gebruikers is ook niet veel te verwachten. Deze week riep Arjen Lubach, waarschijnlijk de invloedrijkste activist van Nederland, zijn fans op om Facebook massaal te verlaten. Zelf gaf hij het voorbeeld – een significant offer, voor een mediaprogramma dat voor zijn (internationale) verspreiding baat heeft bij Facebook. De eerste schattingen wijzen op tienduizend opzeggers, op een totaal van bijna 10 miljoen Nederlandse gebruikers.

Nieuwe spionagewet

Een promille. Het kan een begin zijn, maar de meeste gebruikers zijn dus blijven zitten. En dat in een land waar onlangs een nieuwe spionagewet werd weggestemd, uit vrees voor te ver gaande bevoegdheden van de inlichtingendiensten. Het datasleepnet van Facebook en Google is veel omvangrijker.

(Ja, maar bij ons heb je er controle over, zei Zuckerberg deze week meermaals. Het was zijn grootste leugen. Gewiste gegevens, zoals ontvriende vrienden, worden gewoon door Facebook bewaard. En ook van niet-Facebookers worden gegevens verzameld, zonder dat zij daar erg in hebben. Zuckerberg heeft een kafkaëske wereld gecreëerd waarin een niet-Facebook-gebruiker die Facebook wil opzeggen eerst Facebook moet gaan gebruiken.)

Opzeggen is ook niet makkelijk, wanneer je wel sociale media wilt blijven gebruiken om contact met vrienden te onderhouden. Een goed alternatief is er niet, of het moeten andere programma’s van Facebook zijn, zoals Whatsapp en Instagram. Het probleem is dat je alleen kunt vertrekken van sociale media als ook je vrienden vertrekken, en je vrienden zullen alleen vertrekken als ook hun vrienden vertrekken. Schaal leidt automatisch tot een monopolie-positie.

Privacyvriendelijker zoekmachine

En zelfs als je wél in je eentje voor een ander product kunt kiezen: wie heeft Google de afgelopen jaren ingeruild voor een privacyvriendelijker zoekmachine? In de maanden na de Snowden-onthullingen, vijf jaar geleden, werd met name in Europa gewezen op de macht en datahonger van commerciële partijen, en werden zinnige alternatieven aangedragen zoals Duckduckgo. Het aantal zoekopdrachten met die browser is sindsdien vertienvoudigd van 2 miljoen naar 20 miljoen, maar ligt nog steeds ver onder de 1 procent van de totale markt (Google beheerst met 5 miljard zoekopdrachten 75 procent).

Dus moet het van regulering komen, aldus Shoshana Zuboff van de Harvard Business School, die onderzoek doet naar de macht van tech-platforms, in The New York Times. Net als aan het einde van de negentiende eeuw, toen technologie-gedreven kapitalisme tot machtige monopolies had geleid, is het aan de overheid daarin in te grijpen – juist om het kapitalisme te helpen.

De Europese Unie gaat daarin voorop. Alle rechtszaken en klachten van toezichthouders hebben uiteindelijk geleid tot een Algemene Gegevensverordening (GDPR), een Europese privacywet die volgende maand van kracht wordt. Facebook heeft onder meer zijn privacy-opties moeten vereenvoudigen, en kan veel sneller grote boetes krijgen.

Belangrijke uitspraak

Daarnaast werd donderdag een belangrijke uitspraak gedaan door een rechtbank in Ierland, waar Max Schrems – wéér hij - opnieuw een zaak had aangespannen. Hij vindt dat de gegevens van Europese burgers onveilig zijn bij Facebook, omdat Amerikaanse inlichtingendiensten daar te makkelijk bij kunnen.

Schrems maakte dat probleem al in 2013 aanhangig, in het kielzog van de Snowden-onthullingen. Hij kreeg gelijk. Vervolgens werd het betreffende transatlantische dataverdrag, Safe Harbour, vervangen door een nieuw verdrag, Privacy Shield. Wat dus nu door het Ierse Hof ook niet veilig genoeg bevonden is. Als het Europees Hof van Justitie dat ook weer vindt, net als drie jaar geleden (het feit dat Trump president is geworden zal niet hebben bijgedragen aan het vertrouwen in Amerika), kunnen Facebook en Google geen data meer bewaren.

Uit beide ontwikkelingen blijkt dat onthullingen tot ophef en vervolgens tot regels en rechtszaken kunnen leiden. Uiteindelijk, zegt onder meer Schrems, is ‘interoperabiliteit’ het grote doel. Dat je via het ene sociale-media-merk met het andere kunt communiceren. Net zoals je via KPN naar Vodafone kunt bellen. Komt geen advertentie aan te pas. 

Meer over