Hoe blijven rechts-radicale partijen buiten de deur?

In Frankrijk is het gelukt de rechts-radicalen buiten de deur te houden. Maar hoe verstandig is die strategie?

Beeld Javier Muñoz

'De trend in West-Europese landen is dat er steeds minder mensen gaan stemmen. Van die kiezers stemt een groeiend aantal op rechts-radicale partijen.' De Italiaanse politicoloog Daniele Albertazzi, gespecialiseerd in Europees populisme en verbonden aan de universiteit van Birmingham, is er niet op uit gerust te stellen, daags na weer een verkiezingssucces voor een rechts-radicale partij in Europa. Het Front National (FN) wist afgelopen weekend bij regionale verkiezingen bijna zeven miljoen kiezers te trekken en mag zich daardoor opnieuw 'de grootste partij van Frankrijk' noemen. Bij de Europese verkiezingen van vorig jaar was dat ook al het geval.

Alleen dankzij een uiterste krachtsinspanning van de gevestigde orde, links en rechts samen, werd extreem-rechts van het pluche gehouden - socialisten en republikeinen vormden een 'republikeins front' en versloegen zo het FN. Partijleider Marine Le Pen zal er niet echt mee zitten, vermoedt Albertazzi: 'Ze heeft nu het beste van twee werelden: haar mensen hoeven zich in de komende tijd niet als bestuurders te bewijzen en zij kan de gevestigde orde met reden over één kam blijven scheren met haar partij in de rol van slachtoffer.'

Tegenstanders van Le Pen kunnen dat laatste moeilijk weerleggen: wanneer een partij die de meeste stemmen behaalt geen macht krijgt toebedeeld, wringt dat in democratisch opzicht. Riskeert de democratie hier niet haar legitimiteit te verliezen? En hoe effectief is het eigenlijk: alles in het werk stellen om radicaal rechts van de macht af te houden?

'Vanuit een democratisch oogpunt vind ik wat er in Frankrijk is gebeurd erg gevaarlijk. Iedereen daar weet dat het systeem van een republikeins front op den duur niet werkt. Frankrijk is politiek gezien ziek', stelt de Brit Chris Bickerton, kenner van de Franse politiek en verbonden aan de University of Cambridge. Om eraan toe te voegen dat het zeker geen exclusief Frans probleem is: 'Ook de gevestigde partijen in de rest van Europa hebben geen antwoord op radicaal rechts'.

Dat in zijn eigen land de eurosceptici van UKIP 13 procent haalden bij de laatste parlementsverkiezingen, maar op 650 volksvertegenwoordigers niettemin maar een enkel Kamerlid leveren, noemt Bickerton 'vreemd' en 'verkeerd'. Net als het Franse is ook het Britse kiessysteem sterk in het voordeel van de gevestigde orde. Met maar iets meer dan eenderde van de stemmen beschikken de Conservatieven toch over een royale meerderheid in het parlement. Maar de Franse situatie vindt Bickerton extremer, 'omdat daar politici expliciete oproepen doen tegen een rechts-radicale partij'. Dat is het failliet van de democratie die zich als een ideeënstrijd zou moeten kenmerken, betoogt hij. 'Maar bij deze verkiezingen ging het uitsluitend nog om strategie.' Miljoenen linkse kiezers moesten 'met een zwaar gemoed op een rechtse partij stemmen', terwijl bijna zeven miljoen FN-stemmers hun partij wel de grootste zagen worden, maar geen macht krijgen.

En wat is het effect daarvan op langere termijn? Werken dergelijke wantoestanden een afkeer van democratie in de hand? Politicologen beschikken niet over harde onderzoeksdata ('Goede vraag, we zouden dat eens moeten uitzoeken', zegt Albertazzi), maar hebben wel aanwijzingen en vermoedens. 'Het is speculatief, maar je mag aannemen dat het niet bij het politiek proces betrekken tot een afnemend vertrouwen leidt bij kiezers van die partijen. En omgekeerd', meent Matthijs Rooduijn, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam.

Uit SCP-onderzoek blijkt inderdaad dat PVV-kiezers, traditioneel sceptisch tegenover regering en parlement, beduidend enthousiaster werden in de periode 2010 tot 2012, toen hun partij gedoogsteun aan Rutte I verleende. Na de breuk met VVD en CDA liep die waardering weer terug. Voor de andere kiezers maakte het weinig uit. Aanhangers van GroenLinks en D66, partijen die fel tegen de gedoogconstructie waren, verloren door de PVV niet hun vertrouwen in de democratie als zodanig.

Politiek vertrouwen

In Denemarken en Zwitserlanden zie je iets vergelijkbaars, zo valt op te maken uit Europees vergelijkend onderzoek naar politiek vertrouwen. In beide landen heeft radicaal rechts een prominente machtspositie gekregen. De Deense Volkspartij DF was gedoogpartij van 2001 tot 2011 en vervult die rol na de verkiezingen van dit jaar opnieuw. De Zwitserse SVP is zelfs al jarenlang deelnemer aan de regering.

In beide landen houden de kiezers veel vertrouwen in hun politieke bestel, zo valt op te maken uit de European Social Survey. Ook al liep dat vertrouwen in Denemarken in dit decennium iets terug, het land is nog altijd koploper in dit klassement. De Zwitsers staan er niet ver achter. Niet onderzocht is of er enig verband bestaat tussen dit vertrouwen en de prominentie van radicaal rechts in beide landen. In ieder geval weerhoudt die hoofdrol Deense en Zwitserse burgers er niet van hun vertrouwen uit te spreken.

Wat de politieke gevolgen zijn van uitsluiting van de macht is wel onderzocht. Met zo'n cordon sanitaire heeft niet alleen het FN al decennialang te maken, maar ook partijen als Vlaams Belang en Zweden-democraten. 'Het is niet anti-democratisch, maar of het verstandig is, is een tweede', zegt Rooduijn. Een cordon sanitaire kan volgens hem alleen werken in de fase dat een rechts-radicale partij nog echt klein is: 'Dan kan stigmatisering een afschrikwekkende werking hebben op kiezers, maar ook op eventuele medewerkers.' Zodra de partij enige serieuze omvang heeft, neemt de kans op gestage groei toe, niet in de laatste plaats dankzij de underdogrol: 'Je kunt dan alle andere partijen als één pot nat afdoen.'

Marion Maréchal Le Pen(FN) poseert tijdens haar inauguratei voor fotografen. Beeld anp

Zolang een partij niet gewelddadig is en binnen de grenzen van de parlementaire democratie opereert, vindt Roo-duijn een cordon sanitaire tamelijk zinloos. Als voorbeeld noemt hij Vlaams Belang (voorheen Vlaams Blok), dat in België jarenlang gestaag wist te groeien, ondanks of dankzij een cordon sanitaire. 'De populariteit van VB is na verloop van tijd wel afgenomen, maar dat kwam vooral door de opkomst van de Nieuw-Vlaamse Alliantie (NVA). Die partij heeft deels dezelfde programmapunten, deels ook politici die van Vlaams Belang afkomstig zijn. Het Belgische cordon heeft in mijn ogen maar weinig opgeleverd'.

Tegenstanders hopen dat rechts-radicale partijen door de toelating tot de macht (hetzij door directe regeringsdeelname hetzij door gedogen) de wind uit de zeilen kan worden genomen. Albertazzi is er snel bij om die illusie de grond in te boren: 'Veel mensen hopen dat partijen dan ontradicaliseren, maar dat blijkt echt nergens uit.' De Zwitserse SVP en de Deense DF slaagden er ook tijdens de uitoefening van macht juist bekwaam in afstand te houden van de gevestigde orde - 'one foot in, one foot out' noemt Albertazzi hun gelijktijdig meeregeren en ageren: 'Ze hebben zich er handig in getoond hun gevechten uit te kiezen door op bepaalde issues anti-establishment te blijven.'

Ook van electorale achteruitgang is na regeringsverantwoordelijkheid maar in geringe mate sprake. 'Voor gewone partijen geldt dat regeringsdeelname leidt tot een lager zetelaantal bij de volgende verkiezingen. Voor rechts-radicalen geldt dat in principe nog sterker, omdat zij tegen een extra grote kloof tussen hun retoriek en hun latere regeringsdaden aanlopen', schetst Rooduijn. Maar die 'kosten van regeren' vormen in Europa geen wetmatigheid. De PVV daalde wel na Rutte I, maar de Zwitserse SVP en de Italiaanse Lega Nord juist niet. De Deense DF duikelde even in 2011, na tien jaar gedoogsteun, maar werd bij de laatste verkiezingen de tweede partij van het land en gedoogt inmiddels weer. In Nederland gaat het de PVV in peilingen ook weer voor de wind.

Hele politiek verrechtst

Dat gunstige tij ervaren vrijwel alle rechts-radicale partijen in Europa al geruime tijd. Of ze nou wel of niet direct toegang krijgen tot de macht. De vluchtelingencrisis helpt hen, maar vormt zeker niet de enige verklaring. 'Het gehele politieke spectrum, ook links, is op sociaal-cultureel vlak naar rechts opgeschoven, blijkt uit onderzoek van communicatiewetenschapper Joost van Spanje. Indirect heeft de opkomst van rechts-radicale partijen de agenda's van de gevestigde partijen duidelijk beïnvloed', meent Rooduijn. 'En dat proces heeft zich al in het eerste decennium van deze eeuw voltrokken, dus ruim voor de huidige vluchtelingencrisis.'

De onzeker stemmende mondialisering en wegvallende grenzen hebben geleid tot een toenemende belangstelling voor de eigen identiteit. Daarmee kunnen rechts-radicalen het best uit de voeten, constateert Albertazzi: 'Zij hebben het duidelijkste verhaal bij onderwerpen als Europa en migratie. Dat raakt mensen. Gematigd rechts en links zijn er veel minder duidelijk over. Daar komt bij dat de rechts-radicalen vaak steun krijgen van een deel van de media in hun land. En van een veranderende realiteit, die hen ook in de kaart speelt.'

Voor radicaal rechtse partijen ziet de toekomst er dan ook zonnig uit, schetst Albertazzi. Hij vindt dat het tijd wordt hen als 'normale partijen' te beschouwen waarmee in beginsel valt samen te werken. Voorwaarde is wel dat ze zich houden aan de spelregels van democratie en rechtsstaat, dus niet mogen oproepen tot discriminatie. In het Verenigd Koninkrijk vindt hij samenwerking met UKIP daarom wel denkbaar, maar niet met (de extreem-rechtse) British National Party. Het Front National vindt hij een twijfelgeval: 'Marine Le Pen heeft de retoriek wel aangepast, maar ze heeft nog steeds extreme standpunten. Dat andere partijen niet met haar willen samenwerken, vind ik wel legitiem.'

Maar de bijzondere behandeling die deze partijen nu vaak krijgen, nee, het wordt langzamerhand weleens tijd daar afscheid van te nemen. Albertazzi: 'Dat is beter voor het functioneren van het democratisch systeem.' En van jonge, onverantwoorde protestpartijen kan ook niet meer worden gesproken: 'Ze zijn er vaak al decennia.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden