Hoe behandel je voormalig seksslavinnen van IS?

Als kind leerde hij van zijn Joodse buurvrouw over Het Kwaad. Nu helpt traumatoloog Jan Kizilhan duizenden Yezidi-vrouwen de IS-hel achter zich te laten.

Jan Ilhan Kizilhan, psycholoog. Beeld Marlena Waldthausen

In de nacht van 2 op 3 augustus 2014 ging in het huis van Jan Kizilhan onophoudelijk de telefoon. Een voor een belden vrienden uit Noord-Irak. Ze huilden en smeekten om hulp. IS-strijders waren het gebied van de Yezidi's binnengevallen, vermoordden de mannen en namen de vrouwen mee.

Sindsdien staat het leven van de Koerdisch-Duitse hoogleraar psychologie en traumaspecialist in het teken van de vrouwen die door IS tot seksslavinnen zijn gemaakt. Inmiddels heeft hij er meer dan vijftienhonderd gesproken. 'Zij vertelden mij verhalen die zo gruwelijk zijn dat je je er geen voorstelling bij kunt maken', zegt hij. 'Maar toch, het verbaast mij elke keer weer hoe sterk deze vrouwen zijn. Ze hebben een diepe innerlijke kracht.'

Te midden van de gruweldaden van IS valt de aanval op de Yezidi's op, omdat het een poging was een heel volk te vernietigen. De Yezidi's hangen een oeroud geloof aan en vereren een aartsengel in de vorm van een pauw, die ooit een gevallen engel was. Door de eeuwen heen zijn ze daarom als duivelaanbidders ­vervolgd. Volgens hun overlevering hebben ze de afgelopen achthonderd jaar 74 genocides meegemaakt, het laatste bloedbad door IS meegerekend.

Jan Kizilhan, een ingetogen man met grijzend haar, is zelf een Yezidi. Hij groeide op in een dorp in Turkije, niet ver van de Syrische grens. Zijn familie droeg het lot van de Yezidi's met zich mee: zijn grootouders waren getuige van bloedbaden, zijn oudoom werd vermoord. Zijn ouders migreerden in de jaren zeventig naar Duitsland, om economische redenen, maar ook omdat ze als Yezidi's in Turkije werden onderdrukt.

Het nieuws van de IS-aanval was voor Kizilhan uiteraard een enorme schok. 'Maar als Yezidi ben je er op de een of andere manier altijd op voorbereid dat er iets vreselijks kan gebeuren', zegt hij. ­Nadat het bericht in zijn volle reikwijdte tot hem doordrong, aarzelde hij niet. Hij gaf meteen een interview aan het boulevardblad Bild waarin hij stelde dat IS genocide pleegde. 'Het is niet een krant die ik normaal lees, maar ik zocht een zo groot mogelijk podium.'

Zijn oproep tot actie vond gehoor. Twee maanden later vormde hij de spil van een uniek humanitair project, waarbij elfhonderd aan IS ontsnapte vrouwen en kinderen naar Duitsland werden gehaald voor traumabehandeling. Het parlement van de Duitse deelstaat ­Baden-Württemberg stelde 95 miljoen euro ter beschikking.

In 2015 reisde Kizilhan af naar de vluchtelingenkampen in Noord-Irak. Zijn opdracht was: bepalen welke vrouwen naar Duitsland mochten komen.

'Ik heb dat jaar 1.403 aan IS ontsnapte meisjes en vrouwen gesproken, hun geschiedenissen gehoord en opgeschreven', zegt hij. 'Ik won hun vertrouwen door echt in hen geïnteresseerd te zijn, door werkelijk te luisteren naar hun verhaal.'

Hij vertelt met zachte stem, haast emotieloos, in het precieze, behoedzame Duits van een academicus. 'Het jongste meisje was 8 jaar oud. Nadat ze had gezien hoe haar vader en grootvader werden vermoord, is ze gevangengenomen en honderden keren verkracht. Vijf, zes keer per dag, gedurende veertien maanden. Ze werd vele malen doorverkocht als slavin. Ze keek me aan en vroeg me: 'Waarom doen mensen dit?' Ik moest haar het antwoord schuldig blijven. Bij alles wat ik daarna deed, had ik dit 8-jarige meisje voor ogen.

'Bij elke vrouw dacht ik: dit kan niet erger. Maar dan komt de volgende en dan blijkt het toch nog erger te kunnen. Natuurlijk raken deze verhalen mij. Ik ben vader van twee dochters en heb regelmatig gedacht: dit had ook hen kunnen overkomen. Maar als professional moet ik dat soort gedachten van me afzetten. Ik moet afstand bewaren. Ik mag de verhalen die ik hoor niet in de bioscoop van mijn eigen hoofd gaan afspelen en mij eigen maken. Want dan word ik ook een geval. Ik heb ook geen medelijden met deze vrouwen, voor mij zijn zij geen slachtoffers. Zij zijn overlevenden. Ze zijn door de hel gegaan, maar ze hebben gevochten voor hun leven. Zij verdienen diep respect, geen medelijden.'

Yezidi-vrouwen protesteren in Dohuk (Irak), in 2015 tegen de komst van Islamitische Staat in Sinjar. Beeld ap

Hoe besliste u wie wel en wie niet naar Duitsland kon komen?

'Mijn criteria waren simpel: de vrouw moest in gevangenschap van IS hebben gezeten, psychisch of lichamelijk ziek zijn en het moest zinvol zijn haar naar Duitsland te laten komen. Voor sommige oudere vrouwen had het bijvoorbeeld geen zin hen weg te halen bij hun familieleden en naar een land te brengen waar zij waarschijnlijk niet meer zouden kunnen integreren.

'Het waren zware beslissingen, want in wezen bepaal je wie hulp krijgt en wie niet. In de vluchtelingenkampen in Noord-Irak krijgen deze vrouwen niet de psychologische behandeling die ze nodig hebben. Velen hebben daar zelfmoord gepleegd. Ik zag vrouwen van wie ik wist: als ik hen niet naar Duitsland laat gaan, zullen zij het niet overleven.'

Jan Kizilhan werd al jong geconfronteerd met de wreedheid van de mens. In de Duitse stad Celle, waar hij met zijn ouders kwam te wonen, waren zijn buren een ouder Joods echtpaar dat Auschwitz had overleefd. De vrouw nam hem onder haar hoede en leerde hem Duits.

'Op school leerde ik over de Holocaust en daaruit vloeiden gesprekken voort waarin mijn buurvrouw mij vertelde wat zij had meegemaakt. Ze vertelde me over het naziregime en over de concentratiekampen - overigens zonder een spoor van haat tegen de Duitsers. Toen ik 10 was, begon ik intensief te lezen over de Tweede Wereldoorlog. Ik wist al over de genocide op de Joden nog voordat ik over de genocides op mijn eigen volk had gehoord. Want om mij te beschermen, spraken mijn ouders daar weinig over. Pas toen ik hen vertelde over de ­Jodenvervolging, zeiden ze: dat hebben wij ook meegemaakt.

'Ik ben mijn buurvrouw zeer dankbaar. Zonder haar zou ik nooit de academicus zijn geworden die ik nu ben. Ze leerde mij dat leren leuk is. En wat zij mij vertelde over haar leven, heeft mij gevoelig gemaakt voor hoe wreed de mens kan zijn. Ik denk dat dat de reden is waarom ik psychologie ben gaan studeren en mensen probeer te helpen.'

Kizilhans specifieke belangstelling voor trauma werd gewekt toen hij in de jaren negentig in de Verenigde ­Staten ging studeren en werken. Hij kwam daar in contact met kinderen uit conflictgebieden in Latijns-Amerika en zag dat die zich anders gedroegen dan andere kinderen. Ze waren agressief en hadden allerlei lichamelijke klachten. 'Toen begreep ik hoe ingewikkeld dat is, trauma. Hoe mensen worstelen met wat ze hebben meegemaakt.'

Eind jaren negentig keerde hij terug naar Duitsland om te promoveren op trauma bij migranten. In die tijd groeide het besef dat getraumatiseerde migranten psychologen nodig hebben die hun cultuur begrijpen. ­Kizilhan richtte een afdeling migratie en transcultureel trauma op in een kliniek in Königsfeld. Daar behandelt hij nu al twintig jaar vluchtelingen uit conflictgebieden.

Hoe gaat u te werk bij de Yezidi-vrouwen?

'Anders dan bij Duitse patiënten. Bij Yezidi's heb je drie soorten trauma. ­Allereerst is er het transgenerationele trauma: de Yezidi's zijn door de eeuwen heen vervolgd. Dit trauma heeft hen gevormd en zij geven het van generatie op generatie door. Ten tweede is er het collectieve trauma: IS heeft geprobeerd dit volk te vernietigen en daardoor zijn alle Yezidi's getroffen. En dan is er nog het individuele trauma van de vrouw zelf.

'Die drie trauma's lopen in elkaar over. Als ik alleen het individuele behandel, zal ik op de lange duur geen vooruitgang boeken. Daarom betrek ik de collectieve trauma's bij de behandeling, door deze vrouwen te ­laten vertellen over de geschiedenis van hun volk. Zo breng ik hen de beleving van hun voorvaderen in herinnering, zodat ze zien dat die al trauma's hebben doorgemaakt, in staat waren daarmee om te gaan en overlevingstechnieken ontwikkelden. Die overlevingstechnieken wil ik reactiveren. Dus ik leg het begin van de geschiedenis van de vrouw niet bij haar geboorte, maar bij haar voorvaderen.

'Ik werk met gedragstherapie, EMDR en hypnosetherapie maar ook met een narratieve therapie die ik zelf heb ontwikkeld. Daarbij creëren we aan de hand van het verhaal van de patiënt een nieuwe identiteit en een nieuw gevoel van eigenwaarde.

'Het begint ermee dat deze vrouwen het idee hebben dat ze hun eer zijn verloren. Verkrachting is een ­extreme aanslag op je intiemste zelf, maar voor Yezidi-vrouwen is het nog complexer omdat vrouwelijke kuisheid cruciaal is in hun patriarchale cultuur. Een vrouw die gemeenschap heeft gehad met een niet-Yezidi, schendt de familie-eer, ook als het niet vrijwillig was. Deze vrouwen worstelen met diepe schaamtegevoelens. Ik bespreek tijdens de therapie met hen dat niet zij, maar de daders hun eer hebben verloren. Dat het heldhaftig is dat ze hebben weten te vluchten, dat ze het hebben overleefd. Zo buigen we samen het verhaal van de vrouw om.'

Een Yezidi-meisje tijdens haar vlucht van de Sinjar, in augustus 2014. Beeld reuters

Deze vrouwen zijn zo diep getraumatiseerd, is het wel mogelijk echt iets voor hen te betekenen?

'Vaak wel. Ze bezitten, zoals ik al zei, een enorme veerkracht. Ondanks ­alles wat ze hebben meegemaakt, pakken ze het leven toch weer op. Ze wíllen leven. Die veerkracht hebben ze waarschijnlijk ontwikkeld door het transgenerationele trauma dat Yezidi's met zich meedragen. En die kracht, die moet je inzetten tijdens de therapie.

'Je ziet het bij de jonge vrouwen die naar Duitsland zijn gekomen. Het gaat goed met hen. Ze gaan naar school, ze leren Duits, ze zijn een nieuw leven begonnen. Voor de oudere vrouwen is het moeilijker om de draad weer op te pakken. Sommigen zijn nog heel angstig en worden in beslag genomen door de zorg om familieleden die nog in gevangenschap zijn of de vraag of er verwanten in de gevonden massagraven liggen. Maar het is tekenend dat we in Duitsland nog niet één zelfmoord hebben meegemaakt, terwijl dat in de kampen in Noord-Irak regelmatig gebeurt.

'Het is belangrijk om te weten dat het tijdens de therapie niet gaat om het vergeten van het trauma, maar om het leren daarmee om te gaan. Om een punt te bereiken waarop de vrouw kan zeggen: wat gebeurd is, is een deel van mijn leven, maar het is niet mijn hele leven. Mijn leven gaat door. En als het leven verdergaat, zijn er ook positieve ervaringen, dan kan er weer iets van vertrouwen groeien. En dan wordt het trauma hanteerbaar.'

Een belangrijke reden waarom door IS verkrachte Yezidi-vrouwen zelfmoord pleegden, was dat ze na hun ontsnapping door hun eigen mensen werden verstoten. De traditie wil dat een Yezidi-vrouw die, vrijwillig of niet, seks heeft gehad met een niet-Yezidi, uit de gemeenschap wordt gezet.

Kizilhan maakte zich sterk voor het afschaffen van deze traditie en voerde daarover lange gesprekken met de religieuze leider van de Yezidi's, de Baba Sheikh. 'Ik heb tegen hem gezegd: deze vrouwen zijn verkracht en gemarteld en nu willen jullie hen verstoten. Dat kan niet. Hij heeft toen na rijp beraad besloten dit achthonderd jaar oude decreet af te schaffen. Hij heeft openlijk verklaard: deze vrouwen horen bij onze ­gemeenschap.'

Het valt me op dat u op Duits-onderkoelde toon over deze emotionele zaken praat. Niet als een Yezidische Koerd.

(Lacht) 'Dat verwijt krijg ik vaak van mijn familieleden: dat ik te Duits ben. Ik bén Duitser, ik woon vanaf mijn 6de levensjaar in Duitsland. Ik houd het hoofd koel. En in dit geval heeft dat me geholpen. Ik heb daardoor mezelf kunnen beschermen en kon zodoende proberen mijn mensen te beschermen. Dat betekent niet dat ik geen gevoelens heb. Zonder de steun van mijn vrouw en kinderen, die precies weten wat mijn werk inhoudt, zou ik dit niet kunnen doen. En ik schrijf er veel over. Ik heb in de tussentijd twee boeken geschreven, één samen met een jonge vrouw die gevangene was van IS en één over de psychologie van IS. Want ik wil begrijpen. Ik wil weten: waarom zijn mensen zo wreed?'

Een gevlucht Yezidi-jongetje op de Iraaks-Syrische grens. Beeld afp

En waarom zijn mensen zo wreed?

'Het zit in hun natuur. Mensen hebben altijd gedood en zullen altijd weer doden. Onder bepaalde omstandigheden zijn bijna alle mensen in staat tot wreedheid. De Tweede Wereldoorlog heeft ­laten zien hoe wreed wij Europeanen kunnen zijn. De nazi's ontmenselijkten de Joden. Hetzelfde doet IS. Zij zeggen: Yezidi's, dat zijn geen mensen. Wij soennitische moslims zijn het Herrenvolk, wij mogen over de wereld heersen. Wij mogen Yezidi's tot slaaf maken en vermoorden. De meerderheid van de IS-strijders is geen psychopaat. Ze zijn mentaal gezond, ze weten wat ze doen. En dat is angstaanjagend.'

Dit jaar heeft Kizilhan aan de universiteit van Dohuk in Noord-Irak het eerste instituut voor psychotherapie en psychotraumatologie opgericht. Iets dergelijks bestond daar nog niet. In Noord-Irak leven 5,5 miljoen mensen en bijna 2 miljoen vluchtelingen, maar er zijn nog geen dertig psychiaters. Terwijl trauma daar bepaald niet iets nieuws is. Al in de tijd van Sadam Hussein zijn duizenden mensen gefolterd, vermoord en op drift geraakt. In 1988 was er de gifgasaanval op Halabja waarbij vijfduizend mensen omkwamen. Maar specifieke aandacht voor de psychologische gevolgen daarvan was er niet.

Het nieuwe opleidingsinstituut heeft nu dertig studenten, afgestudeerde psychologen, die les krijgen van professoren uit Duitsland, Engeland en Zweden. Het plan is de helft van de studenten op te leiden als trainers, zodat zij het instituut later kunnen overnemen. Voor Jan Kizilhan is dit instituut slechts een begin. Hij hoopt dat andere Iraakse universiteiten soortgelijke instituten zullen beginnen.

'Het is wezenlijk dat de slachtoffers van IS hulp krijgen. Ik was onlangs weer in de vluchtelingenkampen van Dohuk en onderzocht daar een 8-jarige jongen, Akram heet hij. Hij was 5 jaar toen hij en zijn moeder gevangen werden genomen door IS. Ze zijn gevlucht en werden in de rug geschoten. Akram had vijf kogels in zijn rug. Hij is in Mosul geopereerd en vervolgens twee jaar lang getraind tot kindsoldaat. Toen ik hem zag, was hij agressief en zeer onrustig. Hij plaste in zijn broek, hij schreeuwde 's nachts.

'Kinderen als Akram hebben hulp ­nodig, ook omdat ze de toekomst zijn van het land. Als dit kind niet leert met zijn agressie om te gaan, krijgen we twintig jaar later weer oorlog. Dan ­herhaalt de geschiedenis zich.'

Lees meer:

Massagraf yezidi-vrouwen: 'IS wilde alleen jonge meisjes'

Bij de Iraakse stad Sinjar is een massagraf gevonden met de lichamen van tientallen yezidi's. De plek is aangewezen door een jonge vrouw die zelf een slaaf van Islamitische Staat is geweest en getuige was van de executies. Zij vertelt volgens persbureau AFP dat de slachtoffers allemaal vrouwen in de leeftijd van 40 tot 70 jaar zijn.

Deze meisjes dienden als seksslavinnen van IS

De online-documentaire Yezidi Girls vertelt het verhaal van drie meisjes die maandenlang als seksslavinnen zijn misbruikt door terreurgroep Islamitische Staat (IS). Na een succesvolle vluchtpoging doen ze voor het eerst hun verhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden