Hoe begeerlijk is een risicoloze samenleving?

Na het hijskranenongeval in Alphen aan den Rijn draaide het maar om één vraag: had dit ongeluk kunnen worden voorkomen met meer toezicht? Een logische reactie. Maar hoe veilig kun je een samenleving maken? En wat betekent dat voor burgers?

Een bewoner van een van de vrijgegeven woningen kijkt vanuit zijn raam naar de plek waar de twee bouwkranen en een brugdeel op een aantal woningen en winkels zijn gevallen. Beeld anp

Op de markt in Haaksbergen wordt midden in augustus een muziekavond georganiseerd. De jarenzestig- en -zeventigavond is een gemoedelijk festijn waar vooral ouderen op afkomen; in totaal zo'n 500 bezoekers. Toch mag het feestje dit jaar niet doorgaan. De reden: het eveneme nt kan niet voldoen aan de aangescherpte veiligheidseisen.

Die zijn niet gering: zo moet er een EHBO-tent komen van vijf bij vijf meter met binnen een constante temperatuur van 20 graden, evenals dranghekken om het gebied af te zetten, een noodvoorraad waterflesjes en professionele, gekwalificeerde beveiliging. 'Ver buiten proportie voor een kleine, lokale muziekavond', concludeert centrummanager Piet Hoogers van Haaksbergen. 'Het is ondoenlijk veel werk om aan zulke regels te voldoen. Als de terrassen vol zitten op een zomerse dag, is het bijna net zo druk op de markt.'

Aangescherpte regels

De muziekavond is al het tweede evenement in Haaksbergen dat is afgelast vanwege volgens de organisatie onhaalbare veiligheidseisen. Vorig weekend kon ook de jaarlijkse Tropical Night op de markt (2.000 bezoekers) niet doorgaan. De aangescherpte regels hebben alles te maken met het monstertruckdrama, vorig jaar september in de stad. Bij dat ongeluk, waarbij de bestuurder van een monstertruck tijdens een stuntevenement de controle over zijn wagen verloor en inreed op het publiek, kwamen drie personen om het leven en raakten 28 mensen gewond.

In mei publiceerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) een rapport over het ongeluk. Dat bevatte harde conclusies: de gemeente, de organisatie en de monstertruckbestuurder, allemaal waren ze onzorgvuldig geweest. Met andere woorden: als iedereen goed had opgelet, had de ramp wellicht kunnen worden voorkomen.

Of dat ook het geval is bij het ongeluk begin deze week in Alphen aan den Rijn, waar twee hijskranen omvielen en op huizen en winkels terechtkwamen, moet onderzoek van de OVV en het Openbaar Ministerie (OM) nog uitwijzen. Burgemeester Liesbeth Spies van Alphen is terughoudend met conclusies. 'Laten we eerst naar de feiten kijken.'

Toch stelden journalisten en experts ook hier meteen de vraag: hebben de betrokkenen van tevoren de juiste risicoanalyse gemaakt en zo ja, had het ongeluk kunnen worden voorkomen?

De resten van de vuurwerkramp in Enschede. Beeld anp

Vuurwerkramp Enschede (2000)

Wat gebeurde er?
Een vuurwerkfabriek in het centrum van Enschede vatte vlam en ontplofte. De omliggende woonwijk werd weggevaagd. Er vielen 23 doden (onder wie 4 brandweermannen) en ongeveer 950 gewonden.

Wat ging er mis?
Dat is nog steeds onduidelijk. Enkele personen zijn veroordeeld voor het overtreden van milieuvoorschriften en handel in illegaal vuurwerk. Iemand werd opgepakt voor brandstichting, maar is later vrijgesproken.

Welke lessen werden geleerd?
De overheid ging onderzoek doen naar regelgeving en handhaving op het gebied van vuurwerk.

Protocollen

De gedachte achter die vraag is dat, als alle voorschriften en protocollen maar precies worden gevolgd, er geen ongelukken meer zullen gebeuren. Het is een illusie, zegt Herman van Gunsteren, emeritus hoogleraar rechtspyschologie. Hij was als lid van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) adviseur van de overheid op het gebied van veiligheid. 'We gaan er met z'n allen van uit dat regels gebaseerd zijn op de juiste uitgangspunten. Maar de praktijk is weerbarstiger. Zelfs als je overal aan denkt, kan het misgaan. Dat is nu eenmaal het leven.'

Van Gunsteren signaleert in het Nederlandse veiligheidsbeleid een terugkeer van het jarenzeventig-ideaal van de maakbare samenleving, 'maar nu gericht op behoud in plaats van op emancipatie'. 'Men is zeker voorzichtiger geworden. Er wordt meer uitgegaan van het voorzorgsprincipe: wanneer niet 100 procent duidelijkheid is over de gevolgen van een actie, zegt men nu: doe het voor de zekerheid maar niet.'

Dat is precies wat gebeurt in Overijssel. De Veiligheidsregio Twente doet er sinds het drama in Haaksbergen alles aan om herhaling van een dergelijke ramp te voorkomen. 'Na elk incident kijken we kritisch waar dingen beter kunnen, waar we alerter kunnen zijn', zegt een woordvoerder. 'Na het drama in Haaksbergen hebben we bijvoorbeeld de eisen aangescherpt voor evenementen waar gemotoriseerd verkeer aanwezig is. Het is maatwerk. Een festival met een monstertruck heeft natuurlijk andere eisen dan een waar een draaimolen staat.'

Interieur van café De Hemel. Beeld Hollandse Hoogte

Cafébrand Volendam (2001)

Wat gebeurde er?
Op Oudejaarsavond brak brand uit in café De Hemel in Volendam. Er vielen 14 doden en 241 gewonden, van wie 200 ernstig.

Wat ging er mis?
De café-eigenaar bleek de kerstversiering niet te hebben geïmpregneerd met een brandwerend middel. Bovendien waren er te veel mensen in het pand aanwezig en waren er te weinig vluchtwegen beschikbaar.

Welke lessen werden geleerd?
Gemeenten vergrootten hun budget voor rampenbestrijding en werden strenger in het verlenen van vergunningen en veiligheidstoezicht.

In Twentse dorpen worstelen organisatoren van lokale evenementen met de verscherpte eisen. Op de Ootmarsumse Siepelmarkten mag bakker Rien Schulten voor het eerst in jaren geen oliebollenkraam voor zijn deur hebben. Vanwege de brandveiligheid moet de bakolie minstens drie meter van het gebouw af staan en daarom bakt Schulten zijn oliebollen voortaan een straat verderop.

Het meerdaagse zomerfeest De Boeskool is Lös in Oldenzaal (170 duizend bezoekers) is dit jaar voor het eerst in categorie C ingeschaald, de zwaarste schaal voor veiligheidseisen. Het mag na intensief overleg met de gemeente wél doorgaan, maar de organisatie moet ruim 5.000 euro extra uitgeven aan veiligheidsmaatregelen. 'Vorig jaar hadden we 300 pokertafels op het plein, dit jaar mocht er in eerste instantie geen enkele staan vanwege de bereikbaarheid voor hulpdiensten', zegt Wim Lasonder van de organisatie. Na tussenkomst van de burgemeester is er toch toestemming voor 110 tafels. Lasonder: 'Veiligheid kent meerdere aspecten. Een groot leeg plein kan ook juist onrust veroorzaken, terwijl de praattafels bijdragen aan de gemoedelijkheid onder bezoekers.'

Ondanks pogingen van de overheid om de zogenoemde 'risico-regelreflex', het overreageren op risico's dat vaak uitmondt in dure maatregelen die weinig effect hebben, te doorbreken, schieten we met z'n allen automatisch in die kramp wanneer er iets ernstigs gebeurt, zegt hoogleraar Van Gunsteren. 'Je kunt het politiek nu eenmaal niet verkopen als je zegt: tja, kan gebeuren. Mensen willen het gevoel hebben dat er actie wordt ondernomen.'

De monstertruck in gemeente Haaksbergen. Beeld anp

Ongeluk Monstertruck Haaksbergen (2014)

Wat gebeurde er?
Een monstertruck reed tijdens een evenement het publiek in. Er vielen drie doden, onder wie één kind, en 28 gewonden.

Wat ging er mis?
De publiekstribune was onveilig geplaatst, waardoor er geen veilige afstand tot de truck was. Deze was slechts beschermd door dranghekken. Ook waren er niet genoeg andere veiligheidsmaatregelen getroffen om de monstertrucks tegen te kunnen houden in geval van problemen.

Welke lessen werden geleerd?
De vergunning had niet verleend mogen worden. Zowel de gemeente als de organisatie heeft hierbij grote steken laten vallen.

Risicokaart.nl

Dus of het nu gaat om de ontplofte vuurwerkfabriek in Enschede in 2000, de cafébrand in Volendam in 2001 of de omgevallen hijskranen in Alphen aan den Rijn van afgelopen maandag: er worden commissies ingesteld om het voorval te onderzoeken, rapporten vol aanbevelingen volgen - alles om het risico op een nieuwe ramp nóg kleiner te maken. Na de rampen in Enschede en Volendam besloot het toenmalige kabinet dat risico's beter in beeld moeten worden gebracht. Op de website Risicokaart.nl, samengesteld door de overheid en hulpdiensten, kan iedereen nu 'eenvoudig de risico's in de buurt traceren', van verkeersongevallen tot overstromingen.

Maar schieten we niet te ver door in die controledwang? Zijn alle risico's wel te beheersen? En moet een samenleving dat willen? 'Als zo'n hijskraanongeluk net is gebeurd, staat het in al zijn vreselijkheid voor ons', zegt Van Gunsteren. 'We zeggen dan meteen: zoiets mag nooit meer gebeuren. Daar wordt actie op ondernomen.' Maar als je kijkt naar de waarschijnlijkheid van zo'n ongeluk, is die reactie niet rationeel, zegt de hoogleraar. 'Als je kijkt naar hoeveel evenementen er jaarlijks plaatsvinden, kun je niet anders dan concluderen: het gaat heel vaak goed.'

Luchtfoto van de plek aan de Hooftstraat waar twee bouwkranen met een brugdek op een aantal woningen zijn gevallen. Beeld anp

Bouwkranenongeluk Alphen aan den Rijn (2015)

Wat gebeurde er?
Bij de plaatsing van de nieuwe ­Julianabrug in Alphen aan den Rijn vielen twee bouwkranen om. Ze kwamen terecht op huizen en winkels. Er vielen wonderwel geen gewonden.

Wat ging er mis?
Onderzoek moet dat nog uitwijzen. Al snel werd duidelijk dat er weinig toezicht is bij zo’n groot hijsproject. Volgens experts ging het mis bij het hijsen van de brug. De machinist zou te snel hebben gedraaid.

Welke lessen werden geleerd?
Daarvoor is het nog te vroeg. Het Openbaar Ministerie en de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) onderzoeken het ongeluk.

Dat vindt ook de Vlaamse psychiater Damiaan Denys, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en expert op het gebied van angsten in de samenleving. 'We zijn als samenleving bang en geobsedeerd door risico's die we niet kunnen beheersen, terwijl sommige alledaagse verschijnselen in feite veel gevaarlijker zijn.'

Deelnemen aan het verkeer blijft het voorbeeld: de kans dat je overlijdt door een auto-ongeluk is vele malen groter dan dat er een hijskraan op je dak valt. 'Toch zijn we er niet op ingesteld om een ritje in de auto als een reëel risico te zien. Risicoschatting is niet gestoeld op redelijkheid, maar op spektakel, op onverwachte gebeurtenissen.'

Dat komt mede, zegt hij, doordat mensen als gevolg van technologische vernieuwingen als telefoons en radars gewend zijn geraakt aan een wereld die op het oog voorspelbaar is. 'We hebben de rare illusie gekregen dat we in staat zijn de wereld volledig te controleren. We hebben als het ware de vaardigheid afgeleerd te accepteren dat er dingen zijn die aan onze controle ontsnappen.'

Oververzekerd

In Nederland is die neiging tot risicobeheersing sterker dan in sommige andere West-Europese landen, zegt Denys. 'Nederland is Angelsaksisch georiënteerd. We hebben het risico- en verzekeringsdenken omarmd. De gemiddelde Nederlander is zes of zeven keer verzekerd.'

In feite zijn we er volgens de hoogleraar helemaal niet bij gebaat de risico's zo veel mogelijk in te perken. 'Dat gaat ten koste van onze vrijheid: een risicoloze samenleving is een dode samenleving.' Dan vallen er misschien geen hijskranen meer om, maar kun je óók geen bruggen meer bouwen.

Eén van de aanbevelingen van het OVV-rapport over Haaksbergen is dat gemeenten een 'professionaliseringsslag' moeten maken rondom evenementenvergunningen. Een aantal gemeenten, waaronder Arnhem, Den Bosch en Zwolle, heeft daarin het voortouw genomen door een landelijk evenementenhandboek veiligheid op te stellen. Dat moet een standaard naslagwerk worden, bestaand uit een verzameling praktijkrichtlijnen die zijn gebaseerd op bewezen inzichten. Nu hanteert elke veiligheidsregio andere normen, waardoor het bijvoorbeeld in Twente dit jaar extra streng is.

In Haaksbergen is het laatste woord over de festivaleisen nog niet gezegd. 'We gaan binnenkort in overleg met de gemeente over de vergunningen', zegt centrummanager Piet Hoogers. 'Zij zitten er ook mee in hun maag.' Hij heeft vertrouwen dat voor de geplande evenementen in het najaar een oplossing komt die voor alle partijen leefbaar is. 'Ik was laatst op een klein dorpsevenement in een andere regio. Daar bestond de EHBO-post gewoon uit twee stoeltjes met een vlaggetje erboven. Het kan dus wél.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.