Hoe arbeidsgehandicapten het kind van de rekening werden: de oorsprong van de kwestie-Moorlag

'Zwakkeren' genieten steeds minder bescherming

PvdA'er Moorlag morrelde als directeur van een sociale werkplaats aan arbeidsvoorwaarden van het personeel. Het mag niet van de rechter, maar het past wel in een trend: op arbeidsgehandicapten kan worden bezuinigd.

Demonstratie tegen bezuinigingen bij de sociale werkplaatsen in 2011. Foto Marcel van den Bergh

Het faillissement van Licom ging in 2012 niet ongemerkt voorbij. Door de spanningen en de onzekerheid werden mensen onwel op de werkvloer. Sommigen moesten met ambulances worden afgevoerd. 'De bestuurders houden geen rekening met de zwakkeren bij Licom', klaagde een woordvoerder van de vakbond.

Eigenlijk was iedereen een 'zwakkere' bij Licom. Want dat was de grootste sociale werkvoorziening van Nederland en een van de grootste werkgevers in Limburg. Namens elf gemeenten waren er ruim vierduizend gehandicapte werknemers aan de slag. Veel van hen hebben hun weg nadien weer gevonden. Er kwam een kleinschaliger werkvoorziening voor in de plaats en belangrijke onderdelen werden overgenomen door bedrijven. De ict-afdeling ging naar Detron, de afdeling die veiligheidsschoenen maakt is een bloeiend zelfstandig bedrijf geworden, Emma Safety Shoes. Dat levert banen op, al zijn het in veel gevallen niet meer de beschermde banen van voor 2012.

Het nieuwe denken

Het faillissement van Licom was het eerste grote en voor iedereen zichtbare gevolg van het nieuwe denken over 'beschut werk' dat een jaar of tien geleden z'n intrede deed op het Binnenhof. Een oorzaak van het faillissement waren de bezuinigingen die het rijk doorvoerde. Een plek in een sociale werkplaats kostte in die jaren zo'n 28 duizend euro per jaar, terwijl het kabinet maar 25 duizend aan gemeenten betaalde. Zij moesten het verschil zelf bijpassen.

En dat verschil zou nog groter worden. Want het kabinet-Rutte I - VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV - wilde de vergoeding verlagen naar zo'n 20 duizend euro per plaats per jaar. Het aantal plaatsen in de werkvoorziening moest intussen terug van honderdduizend naar zo'n 30 duizend. Terwijl er toen al ruim twintigduizend mensen op de wachtlijst stonden voor de werkvoorziening.

Denemarken

De basis voor dat plan, de Wet werken naar vermogen, was een advies van Bert de Vries, oud-minister van Sociale Zaken voor het CDA. De regelingen voor gehandicapten waren teveel een fuik geworden, stelde hij vast. Gehandicapten moesten worden gestimuleerd ook buiten de beschutte werkplaats met ondersteuning werk te vinden. Daarvoor moesten drie aparte regelingen worden samengevoegd - de Wajong-regeling voor jonggehandicapten, de bijstand en de sociale werkvoorziening. Gemeenten werden verantwoordelijk. Lichtend voorbeeld was Denemarken, waar zo'n decentralisatie met succes was doorgevoerd.

Toen het wetsvoorstel af was, liet De Vries weten dat hij 'zeer verdrietig' was. Want zoals dat gaat met adviezen, Rutte I winkelde er naar believen in. Zo waren er twee cruciale verschillen ten opzichte van het Deense voorbeeld. Daar werd niet bij voorbaat bezuinigd op de voorzieningen. Ook fuseerden Deense gemeenten zodat zij op grote schaal de uitvoering konden regelen.

In Nederland bezuinigde Rutte I wel. Evenals het VVD/PvdA-kabinet-Rutte II, dat het wetsvoorstel omdoopte tot Participatiewet, die in 2015 van kracht werd. Rutte II deed nog wel een poging om gemeenten tot fusies te dwingen om zo slagvaardige schaalgrootte te regelen. Maar dat plan strandde op verzet van de gemeenten. Dat gebeurde ook met het plan om voor werkende gehandicapten een nieuwe cao beschermd werk af te spreken.

Overal anders

Zo werd de sociale werkplaats een sterfhuis dat steeds verder werd afgeknepen, eerst via het budget, daarna door de afgedwongen krimp en het verbod op nieuwe plaatsingen. Volgens de wet moeten gemeenten nu beschut werk voor gehandicapten regelen bij 'gewone' werkgevers. Daarmee zijn zij volop bezig, maar het gaat met horten en stoten. En overal anders. Limburgse gemeenten kozen eieren voor hun geld en lieten Licom failliet gaan. Andere gemeenten, zoals de groep die de Drentse werkvoorziening Alescon van William Moorlag uitbaat, kozen ervoor nieuwe werknemers in een uitzendbureau onder te brengen. Dat kan zowel uitzenden naar de werkvoorziening als naar bedrijven, maar moet dan wel op termijn betalen volgens de normen van het bedrijf waar de uitzendkracht werkt. Andere gemeenten, zoals Den Haag, betalen arbeidsgehandicapten volgens de cao voor gemeenteambtenaren.

Intussen waarschuwen critici al jaren dat de arbeidsgehandicapten het kind van de rekening worden. Werkgevers moeten de komende jaren honderdduizend arbeidsplaatsen openstellen voor gehandicapte werknemers, de overheid wil zelf 25 duizend plaatsen regelen. Elke grotere organisatie krijgt daarvoor een 'quotum' gehandicapten opgelegd. Als dat aantal niet wordt gehaald, worden boetes opgelegd. Het bedrijfsleven ligt op schema, al gaat het vaak om tijdelijke contracten. De overheid ligt nu al achter en moet zichzelf boetes opleggen.

Nieuwe constructies

Degenen die nu volgens de quotumafspraak aan de slag komen, werken vaak op flexcontracten. Bestaanszekerheid kan daaraan niet worden ontleend. Bovendien is het quotum van 125 duizend gebaseerd op het totaal aantaal werknemers van de werkvoorziening plus het aantal op de wachtlijst. Maar het aantal arbeidsgehandicapten is veel groter. Voor de duizenden jongeren die jaarlijks het speciaal onderwijs verlaten, biedt de aanpak nu bijvoorbeeld geen soelaas. Omdat zij meestal bij hun ouders wonen, kosten zij de gemeente geen geld - bijstand - en heeft de gemeente geen drijfveer hen te helpen. Zij zijn op zichzelf en hun 'netwerk' aangewezen. Mondige ouders regelen soms een persoonsgebonden budget om hun kind bij een dagbesteding onder te brengen. Zo betaalt de gemeente via een omweg toch voor beschut werk.

De vaste overtuiging dat het minder moet, is inmiddels verdwenen van het Binnenhof. Het nieuwe kabinet mikt niet meer op dertigduizend plekken maar geeft ruimte voor twintigduizend banen extra. Maar tegelijkertijd wil Rutte III dat alle gehandicapten die nu onder de Participatiewet vallen, onder het minimumloon betaald kunnen worden. De gemeenten kunnen dat daarna aanvullen. Het idee is dat werkgevers toeschietelijker kunnen zijn als de kosten omlaag gaan.

De PvdA - nu in de oppositie - wil zich daartegen gaan verzetten. Juist daarom zat de kwestie rond Moorlag, die bij Alescon precies datzelfde deed, de partij zo pijnlijk in de weg.

William Moorlag Foto anp

De kwestie-Moorlag: wat is er eigenlijk aan de hand?

William Moorlag: een vriendelijke reus met pech
Dat William Moorlag Kamerlid mag blijven, zal zijn omgeving niet verbazen. Die is het nadrukkelijk oneens met het beeld dat de afgelopen weken van de PvdA'er is geschetst. 'Het past totaal niet bij de sociaal-democraat die William is.' (+)

De 'arbeidsbeperkten' van Alescon weten precies wie hen in de steek liet
Toine Heijmans is in Assen bij Alescon: 'Ieder voor zich en de Participatiewet voor ons allen - mijn collega's weten precies door wie ze in de steek zijn gelaten. Door de partij die hen moest steunen: de PvdA. Die nu ineens weer sociaal geworden is, 'in de oppositie hè', zegt Omar.' (+)

Wat deed PvdA'er Moorlag eigenlijk fout met zijn uitzendconstructie?

'Dit lijkt op een afrekening'

Het kerstdilemma van de PvdA: zullen we partijgenoot Moorlag wel of niet wegsturen?

Het is onrechtvaardig Kamerlid Moorlag te straffen voor een constructie waarmee iedereen instemde, schreef onze hoofdredacteur Philippe Remarque vorige week.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.