Hoe aanslagen te voorkomen met behoud van de rechtsstaat?

Veel aanslagplegers zijn bekenden van justitie in Europa of de VS. Dus klinkt de roep om hen zo lang vast te houden als nodig. Is dat haalbaar?

Beeld An-Sofie Kesteleyn

Welke aanslagplegers waren al in beeld bij justitie?

Omar Mateen, Salah Abdeslam, Abdelhamid Abaaoud, Ibrahim el-Bakraoui en nu Larossi Abballa, de moordenaar van het politiekoppel in Magnanville - ze hadden niet alleen allemaal radicaal-islamitische opvattingen, ze waren ook allemaal bekenden van justitie en politie. Sommigen waren eerder veroordeeld: Abballa in 2013 wegens het voorbereiden van 'terroristische daden', Abaaoud (in absentia) voor ronselen, Bakraoui, die zich opblies op vliegveld Zaventem, wegens een gewapende overval.

Hadden ze dan niet langer vast moeten zitten?

In de Europese en de Amerikaanse rechtsstaat was daar geen grond voor. Vandaar dat sommigen de vraag opwerpen of het geen tijd wordt voor strengere straffen, een stop op vervroegde vrijlating, meer preventieve bevoegdheden voor politie en veiligheidsdiensten - alles om een volgende Abdeslam niet meer op vrije voeten te laten komen.

In België gaan al sinds de geruchtmakende zaak van kinderverkrachter Marc Dutroux stemmen op om de 'wet-Lejeune' af te schaffen. Stammend uit de 19de eeuw geeft die wet gedetineerden uitzicht op vervroegde vrijlating bij goed gedrag. De gedachte erachter was emancipatoir: wie laat zien terug te willen keren in de maatschappij, verdient ondersteuning. Maar voor de broers Bakraoui was het de snelste route naar een nieuwe criminele praktijk.

Hoever kunnen die strengere maatregelen gaan?

De bekendste is 'administratieve detentie' - een regeling waar het CDA onlangs nog voor pleitte bij teruggekeerde Syrië-strijders, ook als niet bewezen was dat zij strafbare feiten hadden gepleegd. 'Het hoeft niet forever te zijn', zei CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg daarover. 'Maar we moeten, denk ik, pas op de plaats maken. Keer je terug, dan dien je te worden ingesloten.'

Het gaat om een juridisch omstreden methode, die Israël al jaren toepast in de bezette Palestijnse gebieden. Verdachten die als een gevaar voor de samenleving worden beschouwd, kunnen daar zes maanden zonder veroordeling worden vastgezet. Die zes maanden kunnen vervolgens keer op keer worden verlengd, zolang de Israëlische rechter meent - vaak op basis van oncontroleerbare informatie van inlichtingendiensten - dat de verdachte een gevaar vormt voor de staat Israël. Een veroordeling voor een strafbaar feit komt er niet aan te pas.

De Franse parlementariër Laurent Wauquiez, de nummer drie op de Republikeinse lijst van Sarkozy, pleitte langs dezelfde lijn in november voor interneringskampen naar het voorbeeld van Guantánamo Bay. Iedereen die geradicaliseerd was en bekend bij de diensten, zo'n vierduizend mensen in totaal, wilde hij daarheen sturen.

Zijn zulke maatregelen haalbaar?

Deze oplossing is niet alleen duur, ze schendt ook fundamentele burgerrechten, zoals het recht op een eerlijk proces en het recht om alleen op basis van bewijzen van strafbaar gedrag te worden opgesloten. Het voorbeeld van Guantánamo laat bovendien zien hoe moeilijk het is om een dergelijke inrichting weer te sluiten.

De vraag is ook waar je de grens trekt. Voor veiligheidsdiensten is het nu al moeilijk in te schatten wie een bedreiging vormt. Ieder land herbergt mogelijk duizenden van zulke twijfelgevallen. Niet iedereen die flirt met geweld en radicale ideeën is een potentiële terrorist. Juist het creëren van wetten met een element van willekeur, kan mensen in de marge van de maatschappij het zetje geven naar radicalisering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden