Hoe 230 miljoen dollar uit het Kremlin verdween en een gedeelte mogelijk in Nederland terechtkwam

Russische ambtenaren stelen in 2007 230 miljoen dollar uit de staatskas. Ze gebruiken bedrijven van Bill Browder als dekmantel. Wat volgt, is een steekspel met rollen voor het Kremlin, de Trump-clan en Nederland.

November 2009, Natalia Zharikhova rouwt op een begraafplaats in Moskou bij het lichaam van haar man Sergej Magnitski. Beeld Mikhail Voskresenski/Reuters

Het is een klein, koperen naamplaatje, naast de deur van zo'n statig pand aan de Herengracht in Amsterdam. AFI Europe staat erop, tussen de bordjes van de andere bedrijven die er zitten. Het is een vastgoedbedrijf zoals er zo veel in Amsterdam zitten: vooral administratieve activiteiten in Nederland, als onderdeel van een internationale belastingstructuur.

Op 10 oktober heeft de Nederlandse justitie beslag gelegd op 3.068.946 euro, een schuld die AFI Europe nog heeft aan een Amerikaans bedrijf, zo blijkt uit Amerikaanse justitiële stukken.

Een klein bedrag in de wereld van het grote zakendoen. Maar hiermee is de wereldwijde jacht op de verdwenen Russische miljoenen van de 53-jarige investeerder Bill Browder ook in Nederland aangekomen.

Tien jaar nadat via zijn bedrijf 230 miljoen dollar (195 miljoen euro) uit de Russische schatkist werd gestolen en vijf jaar nadat hij het Amerikaanse Congres aan zijn kant had gekregen in zijn zoektocht naar gerechtigheid.

In mei dit jaar deed de Amerikaanse Brit Browder aangifte in Nederland, omdat hij vermoedt dat een deel van het gestolen belastinggeld in Amsterdam is terechtgekomen.

'Ik heb serieuze aanwijzingen dat een deel van het geld via Nederland is witgewassen', zegt Browder aan de telefoon. 'Mijn aangifte wordt nu serieus bekeken door de Nederlandse justitie.'

Het Nederlands Openbaar Ministerie wil geen commentaar geven. Maar uit een brief die de Nederlandse officier van justitie begin oktober aan zijn Amerikaanse collega schreef, blijkt dat Browder de Nederlandse justitie 'een indrukwekkende hoeveelheid informatie' heeft gegeven over de mogelijk 'illegale herkomst' van het geld.

AFI Europe benadrukt in een reactie dat het bedrijf noch eigenaar Lev Leviev betrokken is bij het witwassen van gestolen Russisch belastinggeld of andere witwaszaken.

Episode 1: Hoe het geld verdwijnt

Bill Browder maakt vanaf 1996 naam als succesvol investeerder in Rusland. Na een bankierscarrière met specialisme de ontwikkeling van het kapitalisme in Oost-Europa, begint hij dat jaar zijn eigen beleggingsfonds: Hermitage Capital Fund. Het zijn de jaren dat oligarchen in Rusland rijk worden door geprivatiseerde staatsbedrijven op te kopen. Als een van de weinige westerlingen wurmt Browder zich daartussen. Met zijn beleggingsfonds vindt hij een manier om ook te investeren in deze Russische bedrijven, zoals bijvoorbeeld in de energiesector. Zijn fonds beheert miljarden van onder meer particuliere beleggers en pensioenfondsen. En met succes: er zijn jaren dat Browder voor hen een rendement van 60 tot 70 procent behaalt.

Tot 2007.

In juni van dat jaar doen Russische belastingambtenaren onder leiding van een luitenant-kolonel een inval bij het bedrijf Hermitage Capital Browder. Ze nemen dossiers, computers, officiële stempels en documenten van het bedrijf mee. Ze zullen die gebruiken, zo blijkt later, om het eigendom van een drietal dochterbedrijven te wijzigen. Het is een criminele truc die in Rusland vaker wordt toegepast.

Een Russische stroman met een strafblad blijkt plots eigenaar van de drie bedrijven. Met behulp van de stempels en documenten wordt er op papier een fiks verlies gecreëerd. De dochterbedrijven van Browder kunnen daardoor ineens 230 miljoen dollar van de Russische belastingdienst terugvragen. De aanvraag voor de belastingteruggave gaat de deur uit en één dag later al maakt de Russische belastingdienst de miljoenen over: naar de ingepikte bedrijven van Browder.

Gehaaide advocaat

Browder huurt Sergej Magnitski in, een Russische advocaat, die de sporen van de corrupte belastingambtenaren nagaat. Magnitski ontdekt dat er bij de fraude Russen betrokken zijn die goede banden met het Kremlin hebben. Het Russische belastinggeld verdwijnt via complexe constructies over de hele wereld. Naar Moldavië, Cyprus, de Britse Maagdeneillanden. Plukjes van het gestolen geld gaan overal naartoe. Magnitski doet namens Browder aangifte in Rusland. Maar het resultaat is dramatisch: Magnitski zelf wordt opgepakt. In de gevangenis wordt hij langdurig en ernstig mishandeld. In november 2009 overlijdt de advocaat op 37-jarige leeftijd in een cel in Moskou.

Het is het begin van een lange strijd van Browder. Hij wil weten waar het geld is gebleven dat via zijn bedrijven gestolen is. Hij wil de mensen bij wie dit geld terechtgekomen is ontmaskeren. Maar hij wil vooral dat de personen die bij de dood van zijn voormalige advocaat betrokken zijn hun straf krijgen.

Episode 2: De jacht op de daders

Al jaren vliegt Bill Browder de wereld over, achter het gestolen geld aan en op zoek naar gerechtigheid voor zijn voormalig advocaat. Zijn grootste succes boekt hij in 2012 door bij de Amerikaanse Senaat te lobbyen voor acties tegen Russen die een rol hebben gespeeld bij de dood van zijn advocaat. Het leidt tot de zogeheten Magnitsky Act. De wet legt sancties op aan Russische functionarissen die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen, zoals de dood van Magnitski, waardoor zij niet meer bij banktegoeden in de Verenigde Staten kunnen, hun vastgoed in beslag wordt genomen en ze Amerika niet meer in mogen. De Russische president Vladimir Poetin reageert direct met een tegenzet: Amerikanen mogen voortaan geen Russische weeskinderen meer adopteren.

Zo ontpopt de witwaszaak zich tot een politieke kwestie. Sommige geldsporen leiden naar intimi van president Poetin, onder wie Sergej Roldoegin, de peetoom van Poetins oudste dochter. Uit de vorig jaar uitgelekte Panama Papers blijkt dat deze cellist en vriend van Poetin een wirwar aan vennootschapen beheert waar ongeveer 2 miljard dollar in zit. Ook blijkt dat een deel van het gestolen Russische belastinggeld bij een vennootschap van de cellist terechtgekomen is.

Browder weet van geen ophouden. Na de VS weet hij ook andere landen zover te krijgen een Magnitsky-wet op te tuigen en rijke Russen met dubieus vermogen te weren. Estland, Groot-Brittannië en recentelijk ook Canada en Litouwen, vertelt Browder.

Het maakt hem tot staatsvijand in Moskou. Rusland kan hij dan ook niet meer in. Hij moet uitkijken via welke landen hij reist, omdat hij door Rusland op de lijst van gezocht personen bij Interpol is geplaatst. Er kan hem zomaar iets overkomen, zoals de Russische advocaat Nikolaj Gorochov overkwam, die de familie van Magnitski bijstaat. Afgelopen maart viel Gorochov uit het raam van zijn appartement in Moskou, een dag voor hij moest getuigen voor een Russische rechtbank over de Magnitski-zaak. Hij overleefde de val van vier hoog, maar is nog altijd aan het herstellen.

Tekst gaat verder onder de foto

Bill Browder, met wiens bedrijven het allemaal begon. Beeld Hollandse Hoogte / REX

Episode 3: De route naar Nederland

Via bedrijven in Moldavië komt een deel van het Russische geld terecht op een Zwitserse bankrekening van Prevezon Holdings, zo ontdekken journalisten van het onderzoekscollectief Occrp in 2012. Aandeelhouder van het op Cyprus gevestigde bedrijf is Denis Katsiv, zoon van de vicepresident van de Russische Spoorwegen. Dat is in Rusland niet zomaar een post: zijn voorganger was een van Poetins naaste vertrouwelingen.

Prevezon koopt vervolgens vastgoed in New York. Zo koopt Katsiv in 2008 een setje luxeappartementen van de omstreden Israëlisch-Russische miljardair Lev Leviev. Deze Leviev heeft met zijn AFI Europe een deel van zijn wereldwijde activiteiten in Nederland ondergebracht. Maar Denis Katsiv koopt niet alleen vastgoed van Leviev, hij neemt met zijn bedrijf Prevezon vanaf 2008 ook deel in vier Nederlandse vastgoedbedrijven van AFI Europe.

De in Rusland geboren, 61-jarige Lev Avnerovitsj Leviev is in Nederland nauwelijks bekend, maar hij geldt als een van de grootste diamanthandelaren ter wereld, met een machtig en rijk netwerk. Zo heeft hij goede relaties met president Poetin en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Op de vastgoedmarkt van New York is hij lang een serieuze speler, die zo nu en dan opmerkelijke deals sluit: in 2015 verkoopt hij voor 295 miljoen dollar (250 miljoen euro) een deel van het oude New York Times-gebouw in hartje New York aan Jared Kushner, de schoonzoon van de latere president Donald Trump - zo onthulde het Britse dagblad The Guardian een paar maanden geleden.

Als Browder erachter komt dat Prevezon in New York vastgoed koopt, vraagt hij in 2014 de Amerikaanse justitie of zij eens wil kijken of er sprake is van witwassen van gestolen Russisch belastinggeld. Prevezon huurt daarop de Russische advocate Natalia Veselnitskaja in, zij moet de zaak regelen. Het bedrijf schikt de zaak uiteindelijk in mei 2016 voor een bedrag van 5,9 miljoen dollar (5 miljoen euro), een paar dagen voordat de zaak door de rechter behandeld zou worden.

Daarmee is Prevezon nog niet uit de problemen. Het schikkingsbedrag van 5,9 miljoen dollar moet nog altijd worden betaald. Het bedrijf heeft de Amerikaanse justitie onlangs laten weten dat dit niet lukt omdat het niet genoeg geld heeft. Volgens Prevezon komt dat onder meer vanwege het beslag dat er in Nederland is gelegd op geld dat het nog tegoed heeft van AFI Europe, het vastgoedbedrijf van Lev Leviev.

De zakelijke banden tussen AFI Europe en Prevezon bestaan sinds 2008, Denis Katsiv en Lev Leviev leerden elkaar toen kennen, zegt een woordvoerder van AFI Europe. 'Prevezon zocht mogelijkheden om in vastgoed te beleggen. Het heeft toen aandelen gekocht.' Maar in 2013 zijn de banden verbroken en de aandelen weer teruggekocht. 'Het onderzoek in Nederland richt zich puur op Prevezon', aldus de woordvoerder. Die verklaart dat het sowieso schadelijk is als AFI Europe en Leviev met de zaak in verband worden gebracht. Ook is er volgens hem geen sprake van een zakelijke relatie tussen Leviev en Kushner. Er is alleen vastgoed verkocht. 'Leviev heeft Kushner nooit ontmoet en nooit met hem gecommuniceerd.' Bovendien zou AFI Europe te horen hebben gekregen dat ze het geld dat Prevezon nog van haar tegoed heeft, niet mag betalen.

Episode 4: Is er een lijntje naar de Trump Tower?

Vlak na de schikking van Prevezon met de Amerikaanse justitie in mei 2016 duikt de Russische advocate Veselnitskaja ineens op in de Trump Tower in New York. Samen met een voormalig KGB-spion, een tolk en een Russische zakenman heeft ze daar op 9 juni een ontmoeting met onder anderen Donald Trump jr., schoonzoon Jared Kushner en Trumps campagnemanager Paul Manafort. Die hebben met de ontmoeting ingestemd omdat hun 'belastende informatie' over Hillary Clinton is beloofd.

Wat er precies tijdens die ontmoeting is besproken is, is onduidelijk. Het is een van de zaken die de Amerikaanse speciaal aanklager Robert Muller, die de mogelijke Russische bemoeienis met de presidentsverkiezingen van 2016 onderzoekt, bekijkt.

President Donald Trump en zijn adviseur en schoonzoon Jared Kushner Beeld getty

Veselnitskaja zei een paar weken geleden tegen persbureau Bloomberg dat Trump jr. zou hebben beloofd dat ze naar de sancties van de Magnitsky Act zouden kijken als zijn vader de verkiezingen zou winnen. Zover is het nog niet gekomen. Exact vijf jaar nadat de sancties werden ingesteld, zijn ze nog steeds van kracht.



Lees hier verder over Bill Browder en Rusland

Beluister hier een podcast over Bill Browder en zijn geld

Vijand van de Russische staat, het boek waarin Bill Browder zijn tijd in Rusland beschrijft, kreeg in 2015 vier sterren van onze recensent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden