Hocus pocus met Pilatus

Jezus die de Bergrede houdt in Antwerpen? Zeker. In de 17de eeuw sloop het Nederlandse landschap in bijbelse schilderijen die nu te zien zijn in het Catharijneconvent.

Beeldende kunst

Thuis in de Bijbel

T/m 10/8 in Catharijneconvent, Utrecht

catharijneconvent.nl

Ze waren handig hoor, die 17de-eeuwse schilders. De markt groeide, gewone mensen konden kunst kopen en wilden wat aan de muur. Dus ze specialiseerden zich: portretschilder, landschapsschilder, genreschilder, historieschilder, stillevenschilder. Tot zover bekend. Maar ook hadden de schilders zo hun heel eigen manier om de kunst instrumenteel te maken. Dat blijkt althans uit een bescheiden, maar verrassend informatieve tentoonstelling in museum Catharijneconvent in Utrecht.


Schilderen deden ze toch, in de groeiende economie van de Gouden Eeuw - dus waarom zouden de kunstenaars niet iets herkenbaars toevoegen aan de verhalen die ze schilderden? En dus houdt Jezus zijn Bergrede in Antwerpen, wordt de Heiland voor Pontius Pilatus geleid in Haarlem, wandelt Tobias in Utrecht tussen de duiventillen en wordt die arme Jozef door zijn broers verkocht tussen de Hollandse schapen. Het Hollandse landschap, de veestapel van de Hollandse boer en de interieurs van de protestanten slopen zo de bijbelse schilderijen in, en in de beeldvorming mengde letterlijk Gods woord met het alledaagse leven.


Andersom kregen schilderijen dubbelfuncties - nog zo'n slimmigheid. De landschapsschilder zette ergens op een zandpad onder een zonnestraal een ezel, een vrouw en een man en hup, je hebt een voorstelling van de Vlucht naar Egypte en landschap ineen: double the value! Een keukenscène? Daar doen we dan een vrouw en een man in, en dan krijgt het meteen een nevenfunctie als 'Christus in het huis van Maria en Martha'. Wat schoonmaakspullen erbij, een bezem en iedereen zag dat het om de ijverige zus van Maria Magdalena ging. Alledaagse voorstellingen van genrespecialisten leenden zich heel goed voor een dubbelfunctie als het verhaal van de verloren zoon, wie goed was in vissen schilderen kon met de wonderbaarlijke visvangst aan de slag en zelfs een stilleven kon gelijktijdig gaan over een bijbelse gelijkenis.


Catharijneconvent maakt met Thuis in de Bijbel een praktijk zichtbaar: hoe de Bijbel in de 17de eeuw integreerde in de huiskamers, de levens van de Hollandse burger en zo ook in de schilderkunst van alle genres. Gereformeerden, Lutheranen en doopsgezinden namen het lezen van de Bijbel heel serieus, elke dag en in huiselijke kring - veel serieuzer dan de katholieken. Het vermengen van alledaagse elementen en het Woord in schilderkunst is daar een logische weerslag van.


Het museum geeft context aan die praktijk, door bij elk schilderij het bijbelwoord te zetten waarnaar wordt verwezen. Dat verrast nogal eens, voor de minder bijbelvaste kijker. Een slapende oude man op een schilderij van Jan Baptist Weenix wordt bijvoorbeeld geraakt door een goedgemikte flats van een vogel die over hem heen fladdert - recht boven zijn oog. Het blijkt een letterlijk citaat: 'ik had niet gezien dat er boven mij mussen op de muur zaten. Hun nog warme uitwerpselen vielen in mijn ogen en vormden witte vliezen', staat het in Tobit 2:10, waar de oude man blind wordt. Zijn zoon Tobias zal hem later genezen met de gal van een vis.


De diversiteit van de schilderijen en objecten in Thuis in de Bijbel is groot - al zou je willen dat het Catharijneconvent tijd en budget had gehad om sommige schilderijen schoon te laten maken. De kleuren op de muur zijn opgewekt, wat samen met de sierletters een beetje zorgt voor een Libelle-sfeer op de zalen - het roept althans sterk de verwachting van één soort publiek op, een vernauwende impact die de schilderijen niet verdienen. Maar wie er doorheen kijkt, ziet een rijke tentoonstelling, tot en met de gebruiksvoorwerpen in de laatste zaal, waarin ook bijbelverhalen zijn verwerkt: broeksknopen met Jozef en Potifars vrouw (laat ze niet bij je minnares slingeren), een bierpul met de geschiedenis van de verloren zoon (dat je maar weet dat je op tijd weer de kroeg uit moet), en prachtig linnengoed met Suzanna en Daniël. Zo praktisch hadden we de Bijbel nog niet gezien.

undefined

Bijbelvast

Wie gewend is kunst te kijken, herkent de beeldverhalen als mallen waarin de verf is gegoten. Wie dat niet is, weet vaak niet waar-ie naar kijkt. Bijbelkennis is bij het publiek sterk afgenomen in de laatste decennia. De tentoonstelling Thuis in de Bijbel wordt georganiseerd ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van het Nederlands Bijbelgenootschap. Daarom zijn bij alle schilderijen de bijbelteksten vermeld die zijn verbeeld. En kan de bezoeker zien hoe precies (of juist vrij) het Woord ter hand is genomen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden