Hitlers ghostwriter

Timur Vermes laat in zijn satirische roman Hitler terugkeren in de moderne tijd. Er ist wieder da is een bestseller. 'Hitler zat maanden in mijn kop.'

Dan Brown deed Adolf Hitler de das om. Maandenlang stond Er ist wieder da bovenaan op de Duitse bestsellerlijst, totdat in mei Browns nieuwe thriller, met de in dit verband toepasselijke titel Inferno, de koppositie overnam.


Auteur Timur Vermes glimlacht. 'Ja, tegen de wereldwijde marketing van dat fenomeen kan zelfs Hitler niet op. Maar ik heb geen klagen.' Zijn boek staat alweer maanden op de tweede plaats, achter Brown.


Meer dan 700 duizend stuks, plus nog eens honderdduizenden luisterboeken, zijn inmiddels in Duitsland van Er ist wieder da verkocht. Een satirische roman over Adolf Hitler, die in de zomer van 2011 in Berlijn-Mitte in een rommelig hoekje van een park wakker wordt. Hij is gekleed in een uniformjas die naar benzine ruikt en loopt meteen tegen drie voetballende jochies aan, een van hen draagt een shirt van de beroemdste voetballer van Real Madrid. Hitler vraagt deze 'Hitlerjunge Ronaldo' de weg. Ook informeert hij waar hij Martin Bormann, zijn persoonlijke adjudant, kan vinden.


Antwoord van het voetballertje: 'Wie is dat, hoe ziet hij er uit?'


Hitler, geïrriteerd: 'Wie ein Reichsleiter, zum Donnerwetter!'


Even later ziet hij in hetzelfde park vrouwtjes met plastic zakjes de poep van hun hondjes opruimen en vraagt hij zich af wat er is misgegaan met zijn euthanasieprogramma.


Het is het begin van een bitterzwarte komedie - inmiddels aan 37 landen verkocht en nu in het Nederlands verschenen onder de titel Daar is hij weer.


Het duurt even voordat Hitler beseft dat hij in de moderne tijd wakker is geworden; een tijd zonder oorlog, zonder Partij, zonder Eva; in een land met miljoenen immigranten, dat geleid wordt door nota bene een vrouw, Angela Merkel. Hij staat er helemaal alleen voor, maar blijkt een intelligente overlever.


Hitler in de Turkse wasserette ('Blitzreinigung'), Hitler worstelend met e-mail, Hitler als populair commentator op de televisie, Hitler in een hilarische discussie met de Groenen of op bezoek bij de neo-nazistische NPD.


Verbazing bij de ex-Führer over het feit dat Europa uit vrije wil één is geworden, waarin Duitsland ook nog eens een leidende rol speelt. 'Had ik mij die hele oorlog kunnen besparen.'


Timur Vermes (1967) is een kleine man, platte pet op het kale, ronde hoofd. We hebben in München afgesproken, niet ver van de plek waar Hitler menige redevoering hield, de inmiddels afgebroken Bürgerbräukeller.


Vermes werkt als journalist voor een aantal kleinere bladen. Hij schrijft daarnaast boeken als ghostwriter. 'Ik werk nu aan iets over een Tatort-Reiniger. Dat is iemand die een huis schoonmaakt waar bijvoorbeeld een moord heeft plaatsgevonden, of waar een oud omaatje twee maanden dood heeft gelegen. Ik kruip in het hoofd van zo'n schoonmaker, voer vele gesprekken met hem, schrijf zijn verhalen op.'


Voor Er ist wieder da kroop Vermes in het hoofd van een man die juist buitenproportionele misdrijven veroorzaakte. De schrijver was op vakantie in Turkije toen hij in een boekenstalletje Hitlers Second Book zag staan, een verzameling gedachten van Hitler die tijdens het leven van de dictator nooit in boekvorm werd uitgegeven. 'Toen het af was, in 1928, wilde zijn uitgever er niet aan, Mein Kampf liep helemaal niet goed.' En na 1933, toen hij aan de macht kwam, wilde Hitler zelf niet meer dat het werd uitgegeven. 'Het bevatte te veel geheimen.'


'Ik heb het niet gekocht, maar daar op het strand ontsproot het idee om iets in de satirische sfeer met Hitler te doen, om als zijn ghostwriter zijn 'derde boek' te gaan schrijven. Ik had geen ander werk om handen en ben gewoon begonnen.'


Toen het idee - Hitler wordt wakker in de moderne tijd - er eenmaal was, was het uitwerken niet eens zo moeilijk. Al was het weleens lastig voor zijn vrouw, die plots naast Hitler op de bank zat. 'Ik keek televisie met de gedachte: hoe zou Hitler ernaar kijken? Zo las ik de kranten ook, zo bezag ik de hele maatschappij. Hitler zat maanden in mijn kop. Dat uitwerken verschafte mij overigens enorm veel plezier, al had ik in het begin wat moeite om in de eerste persoon te schrijven.'


Hoe verklaart Vermes het onvoorziene succes? Komt het doordat veel Duitsers nog steeds behoefte aan Hitler hebben? 'Ja, dat kan ik ook niet verklaren. Hij is er gewoonweg altijd, kijk maar naar de televisie. Er is op een van de kanalen altijd wel ergens een programma over de nazitijd te vinden. Het zal de fascinatie zijn voor iemand die een van de grootste catastrofes in de geschiedenis heeft veroorzaakt. En de eeuwige vraag van de Duitsers: hoe is het in godsnaam mogelijk dat wij het zover hebben laten komen? We zijn voorlopig nog niet van hem af. Ook in de 22ste eeuw wordt Hitler geen normaal historisch persoon zoals Napoleon dat nu is. Hitler zal altijd de enorme misdaad van de Holocaust met zich meedragen.'


Vermes krijgt bij voorleesavonden een enkele keer het verwijt dat hij over 'zo'n monster' geen grappen mag maken. 'Dan hoor ik dat ik te lichtvoetig omga met het thema. Maar het is de lezer die lacht om het boek, in het boek zelf wordt niet gelachen. Dus zo'n opmerking zegt eigenlijk meer over de lezer dan over het boek. Ik houd hem of haar een spiegel voor.


'Ik boor natuurlijk ook geen nieuwe Hitler aan. Hij is in de loop der jaren al in alle hoedanigheden beschreven. Als de duivel die hij was, maar ook als komische persoon, met een zwarte ondertoon. Chaplin maakte tijdens zijn leven al de komische film The Dictator. De jongens van Monty Python wisten er ook wel raad mee. Aan de andere kant van het spectrum, in Der Untergang, zie je hem weer in een andere hoedanigheid. De makers van deze film kregen weer het verwijt dat hij te menselijk was neergezet.'


De filmrechten van Er is wieder da zijn inmiddels verkocht. Vermes is nauw betrokken bij de productie. Is de satire in het boek subtiel uitgewerkt, de vraag is of dit in een verfilming ook mogelijk is. Wordt het niet snel slapstick? 'Daar zullen we voor waken.'


De hamvraag luidt natuurlijk wie Hitler moet spelen. Vermes: 'Dat weten we nog niet. Wat denk je van Denzel Washington?'


Timur Vermes: Daar is hij weer

Uit het Duits vertaald door Liesbeth Van Nes.


De Bezige Bij Antwerpen; 400 pagina's; euro 22,50.


Verschijnt 16 september.


DIK IN ORDE

'De roman is, anders dan sommige recensies beweren, literair dik in orde', schreef Nausicaa Marbe dit voorjaar in haar Volkskrant-recensie van Er ist wieder da. 'Hij getuigt, behalve van verbeeldingskracht, van historische kennis, van een scherp oog voor het Europese politieke klimaat en een talent voor de situatie- komedie.' En: 'In de morele mist die Vermes ter verwarring schept, tornt hij niet aan de herinnering dat dezelfde Hitler die menig modern malheur beter doorziet dan huidige machthebbers, ook het monster van de Holocaust is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden