Hitlers comeback als komiek

De satirische roman van Timur Vermes over Hitler is een ongekend verkoopsucces in Duitsland, maar critici hebben moeite met de 'Hitlerleut'.

De Duitse dorpsboekhandel vlak over de grens die ik tijdens Limburgse vakanties weleens bezoek, verkoopt meer pluchebeesten dan literatuur. Daar over een Duitse debutant beginnen is hopeloos. Maar begin dit jaar hoefde ik enkel de auteursnaam Timur Vermes te noemen of ik kreeg diens debuut al in handen gedrukt: een stevige hardcover met op de spierwitte kaft de contouren van een zwart mannenkapsel en ter hoogte van de bovenlip, geperst in een Hitlersnor, de titel: Er ist wieder da. Hij is er weer. Sinds afgelopen winter al de literaire sensatie van de oosterburen.


Door Adolf Hitler, stinkend naar benzine en zoekend naar zijn getrouwe Bormann en beminde Eva, op 30 augustus 2011 op een brak terrein in Berlijn te laten ontwaken, waarna hij als komiek Duitsland zal veroveren, werd de voormalige modejournalist en ghostwriter Vermes (1967) in één klap beroemd. Zijn satirische romandebuut dat in 2012 op de Frankfurter Buchmesse werd gelanceerd, vond de weg naar het grote publiek nog voordat de recensies verschenen. Ruim vierhonderdduizend exemplaren zijn er in Duitsland verkocht, vertalingen in 27 landen volgen.


Maar dit succes is Vermes niet van harte gegund, althans niet door literaire critici van kwaliteitskranten als de Süddeutsche Zeitung en de Frankfurter Allgemeine. In veel kunstkaternen en televisietalkshows ging het over de vraag of Duitsland wel zo massaal en zo onbekommerd Hitlerleut mocht consumeren. Temeer omdat in deze vierhonderd pagina's dikke ik-roman een rolvaste Führer optreedt. In Merkels ideologisch afgestompte Duitsland gaat hij van je eins-zwei-drei op propagandistische ramkoers. Literaire critici maakten zich zorgen dat een overdosis nazi-propaganda veel lezers 'anders' dan literair zou bekoren. Met dat 'anders' wordt bedoeld: politiek onzindelijk.


Uiteraard weerklonk ook het verwijt dat dit boek een marketingstunt was van een auteur die wilde profiteren van de Duitse Hitlermania: een overkill aan Hitler-studies, Hitlerhumor, Hitlertrivia waarmee herinneringen aan een gruwelijke geschiedenis nog steeds onhandig worden bezworen. Vermes' Hitler, met zijn e-mailadres, homepage en mobiele telefoon, maar behept met dezelfde kwaadaardige denkbeelden en plannen als vanaf 1933 (bij wijze van witz kost het boek 19,33 euro) zou meer ressentiment dan lachsalvo's aanwakkeren. In interviews heeft Vermes, zoon van Hongaarse immigranten, verteld dat zelfs zijn uitgeefster na het aanhoren van z'n plan verzuchtte: 'Waarom schrijf je niet iets fatsoenlijks?'


Maar goed dat hij zijn gang ging, want zijn roman is, anders dan sommige recensies beweren, literair dik in orde. Het getuigt, behalve van verbeeldingskracht, van historische kennis, van een scherp oog voor het Europese politieke klimaat en een talent voor de situatiekomedie. Knap hoe de historicus Vermes van een ronduit krankjorum gegeven - de Reichskanzler moet integreren in EU-lid Duitsland - de kracht van zijn roman maakt. Het begin drijft dan ook op de onvermijdelijke culture clash: een verbouwereerde Hitler loopt in nazi-uniform door Berlijn, verbaast zich dat de Hitlerjugend 'hesjes' draagt waarop Ronaldo staat en vrouwen futuristische kinderwagens duwen en fulmineert tegen de vele mannen op straat (en het oostfront dan?).


Op zoek naar een Völkischer Beobachter voor de nodige duiding, belandt hij bij een krantenkiosk waar ongeautoriseerde publicaties opvallen alsmede vreemde rantsoenkost (mueslirepen). Uit de aanwezigheid van Turkse kranten maakt hij op dat de verhoopte as Berlijn-Ankara een feit is. Maar als hij later zijn uniform naar een door Turken gerunde Blitzreinigung brengt, slaan zijn fantasieën bij dat woord door naar een andere 'Reinigung'.


Deze door de auteur streng geregisseerde zwenkingen tussen hilarische passages, aannemelijke observaties en abjecte mijmeringen, vrijwaren het boek van de verdenking van platte humor. Elke keer als de lezer dreigt te vallen voor een terechte cultuurkritische observatie van Hitler (die bijvoorbeeld opmerkt dat Duitsers Turkse migrantenkinderen een verminkt Duits leren), tapt Vermes ook uit het waanzinvaatje. Als Hitler een vrouw de poep van haar hond ziet opruimen en meenemen, noteert hij dat zulke gekken moeten worden uitgeroeid. Als hij op een dag een homepage krijgt waarop hij publieksvragen beantwoordt, adviseert hij iemand over 'de joden onder de honden'.


In de morele mist die Vermes ter verwarring schept, tornt hij niet aan de herinnering dat dezelfde Hitler die menig modern malheur beter doorziet dan huidige machthebbers, ook het monster van de Holocaust is.


Vermes' Hitler is geen plooibaar duveltje. Hij is in taal, militaristisch gedrag en in zijn megalomane fantasie zijn oude zelf, met dezelfde plannen, al wil hij die nu via Internetz en schotelantennes propageren. Wat is het lot van zo'n type? Belandt hij in een gesticht? Welnee. Hij wordt door de televisie ontdekt en als komiek gelanceerd. De auteur redt hem voortdurend uit de penarie. Hij wint altijd, in passages waaruit blijkt hoe demagogen misbruik maken van goedgelovigheid, tolerantie en onwetendheid. Niemand gelooft dat hij de echte is, men bewondert ongegeneerd de acteur die samenvalt met zijn rol en aan verbijsterend geslaagde 'Messed Ekting' (method acting) zou doen. Hitlers transcriptie van het Engels (Schiens/jeans) is ronduit hilarisch. En zijn bombastische tirades vol naziclichés en gedetailleerde historische data en feiten maken dat zijn op authenticiteit kickende publiek perplex staat.


Dat hij niet over papieren beschikt, maakt niets uit; de Duitse belastingdienst registreert zelfs illegalen als ze financieel te plukken zijn, weet zijn agent. Dat zijn naam wettelijk verboden is voor een e-mailadres noopt tot creatieve oplossingen van zijn secretaresse die hem pas zal dumpen nadat haar joodse grootmoeder haar een geschiedenislesje heeft gegeven.


Er is ook verzet tegen deze komiek, nota bene van het roddelblad Bild, maar ook van ontstelde burgers. Dat wordt allemaal teniet gedaan door propagandacampagnes van de showbizz. Hitler wordt een Bekende Duitser met wie het establishment wegloopt. Hier weerklinkt een subtiele reprimande van Vermes: een volk voor wie entertainment het hoogste goed is, verliest zijn morele ruggegraat. Dan voel je niet meer aan wat toelaatbaar of gevaarlijk is, nep of echt. Vandaar dat het realisme in deze satire er niet toe doet. Vindt Hitler het niet gek dat hij leeft? Nee. Hij vindt, gezien de beroerde toestand van de wereld, wat hij tot 1945 verrichtte pas een wonder.


In interviews is Vermes kritisch bevraagd over zijn intenties. Hitler ontmonsteren, antwoordde hij. Hitler mag niet stollen en onaanraakbaar worden, hij moet voortdurend uit elkaar gehaald, vervormd worden. Het monster Hitler haten, is gemakkelijk. Begrijpen met welke menselijke charmes hij kwaadaardig manipuleerde, is interessanter, aldus Vermes.


Vandaar dat zijn scherpe Hitler ook sympathie oogst van mensen die geen politieke verwanten zijn. Als hij de extreemrechtse NDP vanwege haar amateurisme afbrandt, roept hij als een SDP'er dat een fatsoenlijke Duitser er niets te zoeken heeft. Nadat hij door neonazistische skinheads te grazen is genomen, willen tal van politieke partijen hem inlijven.


Eén passage in Er ist wieder da toont messcherp hoe vatbaar het heden voor politieke chaos is. Als Hitler een eigen praatprogramma krijgt en de Grünen-voorvrouw Renate Künast ontvangt, ontstaat er een ironische dialoog. Daarin veegt Hitler niet alleen de vloer aan met het huidige gebrek aan politieke visie, maar laat hij ook zien dat Künast en haar collega's geen antwoord op of verweer tegen zijn provocaties hebben. De boodschap is duidelijk: wie de lessen van het verleden en de kansen van het heden verwaarloost, wie onwetendheid koestert, maakt ruimte voor waanzin. Iedereen kan een Hitler faciliteren. Dat Vermes de absurde kant van dit besef exploiteert, maakt de ernst ervan juist schrijnender.


SPUUGLOK


Het opvallende ontwerp van de cover van Er ist wieder da, met de spuuglok en de tekst van het boek als Hitlers snor, draagt zeker bij tot het succes van de satire van Timur Vermes. Het ontwerp is van Johannes Wiebel van Punch Design en zal ook voor de Nederlandse vertaling worden gebruikt.


Bij Bert Bakker verscheen de biografie Hitler van Willem Melching. Daar werd hetzelfde idee toegepast. Volgens Ties Alfrink van Pony Design Club toeval: 'Ik maakte mijn ontwerp echt al een jaar geleden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden