Hitlerjeugd

Regisseuse Cate Shortland maakte de film Lore, over een 14-jarig meisje dat opgroeit in een nazimilieu. Doodeng vond ze het. 'Het laatste wat ik wilde was sympathie kweken voor bepaalde personages.'

DOOR BEREND JAN BOCKTING

Doodsbenauwd was ze. De Australische filmmaakster Cate Shortland (44) tekende voor de regie van een deel uit The Dark Room (2001), een driedelige verhalenbundel van schrijfster Rachel Seiffert over de periode tijdens en na deHolocaust, terwijl ze wist hoe gevoelig het materiaal was waarmee ze aan de slag ging.

In het deel dat Shortland verfilmde, zien we een volledig afgetakeld Duitsland aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Lore, de 14-jarige dochter van een gewelddadige nazi, slaat met haar jongere broertjes en zusjes noodgedwongen op de vlucht. Op zoek naar een veilig onderkomen bij familie, honderden kilometers verderop, dwars door donkere bossen, langs patrouillerende Britse en Amerikaanse soldaten, geholpen door een Joodse jongen nota bene. Seiffert baseerde dat verhaal op de belevenissen van haar oma en werd voor de Man Booker Prize genomineerd.

De lat lag hoog. Als het mis ging, zou het ook meteen heel erg mis gaan. 'Ik was bang dat de film misschien een excuus zou lijken voor de daden van de Nazi's', vertelt Shortland tijdens het filmfestival van Rotterdam. Ze praat zachtjes, ogenschijnlijk even terughoudend en dromerig als haar hoofdpersonage, maar haar toon is eerlijk en vastberaden.

'Het laatste wat ik wilde was sympathie kweken voor bepaalde personages', zegt ze. 'De feiten waren voor mij het belangrijkst. Dit is de situatie waarin de kinderen zich bevinden: doe ermee wat je wilt. Ik noem dat het schaduwnarratief: een verhaal waaraan het publiek zijn eigen betekenis kan verbinden. Het publiek moet beslissen waar mijn film over gaat.'

Nog iets: haar Duits is verschrikkelijk. 'Tijdens de eerste draaidagen wilde ik overgeven. Ik dacht dat er niets van klopte, tempo, intonatie, alles leek verkeerd. Om 4 uur 's nachts lag ik klaarwakker; denkend aan intonatie. Maar op een gegeven moment nam het momentum de overhand, zoals dat kan gaan bij film. De acteurs, ook de allerjongsten, gleden in hun rol. En op een vreemde manier voelde het als een voordeel dat ik hun eerste taal niet sprak. Ik hoefde hun spel alleen maar te bekijken. Als ik het geloofde, was het goed. Dat werkte bevrijdend, omdat de focus op taal je in de weg kan zitten.'

Net als in haar wonderschone, gevoelige speelfilmdebuut Somersault (2004), over de ontluikende seksuele lusten van een 16-jarig meisje in Australië, kiest Shortland opnieuw voor het vertelperspectief van een verwarde jonge vrouw. Op die wijze wordt de oorlog in Lore teruggebracht tot een wereld waar elke vorm van zekerheid is uitgebannen. 'Het was een tijd van chaos, waarin mensen leugens vertelden om zichzelf te beschermen. Lore weet vanaf het begin van het verhaal niet meer wat echt is en wat niet. Dat is een fascinerend vertelperspectief, juist omdat de waarheid niet bestaat.'

Shortland: 'Voor mij gaat het over een meisje dat worstelt om de wereld om haar heen te begrijpen. Het had ook een verhaal over een sekte in de jaren tachtig kunnen zijn, over een religieuze gemeenschap of over een kind dat ontdekt dat haar vader een pedofiel is. Lore ontdekt dat haar vader een massamoordenaar is, dat iedereen tot dan toe tegen haar heeft gelogen.'

Geschiedenis geeft volgens Shortland slechts een vals gevoel van waarheid. 'Geen enkel historisch verhaal is objectief. De waarheid wordt gemaakt door de overwinnaar. We gebruiken onze eigen filters, door onze eigen vooroordelen, ons geloof, onze opvoeding.'

Wat haar als Australische aantrok in een verhaal over de gevolgen van de Holocaust? 'Men heeft de neiging om te denken dat er in de Australische geschiedenis weinig is gebeurd. Maar waar ik woon, in Sydney, komt 60 procent van de bevolking oorspronkelijk uit een niet-Engelstalig gebied. Hongaarse vluchtelingen, Griekse Italianen, de familie van mijn man zijn Duitse Joden - twee van mijn ooms vochten in de Tweede Wereldoorlog, ze werden gevangen gehouden door de Duitsers. Onze geschiedenis is een universele geschiedenis.'

Ook haar verblijf in Johannesburg, waar ze twee jaar woonde met haar echtgenoot, vormde haar gedachten. 'De gevolgen van de apartheid zijn er nog altijd heel direct zichtbaar. Er wonen blanke mensen die ontkennen dat het ooit heeft plaatsgevonden. Er zijn donkere mensen die vertellen dat het vroeger beter was, dat er niets is veranderd. En er zijn mensen die vooruit denken, die erkennen wat er in het verleden is gebeurd, die het potentieel van het land zien. Alles wat ik daar heb gezien, is toepasbaar op het naoorlogse Duitsland: de ontkenning, kijken naar de toekomst, verdriet door het verlies van familieleden, woede.'

Desondanks voelde Shortland zich juist aangesproken door het persoonlijke detail in Seifferts verhaal, los van een historische of politieke visie. 'Elke scène begint met zeer persoonlijke observaties: over de mist die over de grond drijft of de kleinste details over de huid op iemands handen. Tegelijk beschreef ze Duitsland als een op zichzelf staand personage. Duitsland wordt een soort sprookjesland, een land dat eigenlijk ontkent wat zich op zijn bodem heeft afgespeeld.'

Visueel pakt Shortland uit. Net als haar debuut is Lore oogstrelend mooi, ondanks de horror en dreiging die zich in de beelden bevindt. Cameraman Adam Arkapaw filmt de mieren op de huid van een vermoorde vrouw. Met zijn liefdevolle aandacht voor de takjes, bloemen en slakken creëert hij een opmerkelijk dromerig decor voor Lores overlevingstocht. De sfeervolle muziek van Max Richter is daarbij opvallend aanwezig.

Als voornaamste invloed voor die aanpak noemt Shortland het gruwelijke Russische oorlogsmeesterwerk Come and See (1985) van Elem Klimov. 'Hij trok een jaar uit voor de opnamen van zijn film. Alle seizoenen komen voorbij: hij maakt heel effectief gebruik van de natuur. We zien kinderen in sprookjesachtige landschappen waarin zich de verschrikkelijkste taferelen afspelen.'

Het is de delicate balans tussen schoonheid en verschrikking die haar fascineert. 'Het is de manier waarop men zich gebeurtenissen uit de oorlog herinnert. In Shoah, de documentaire met oorlogsgetuigenissen van Claude Lanzmann, wandelt een overlevende door een prachtig groen grasveld en zegt: 'Dit mooie veld was er ook toen ze ons vermoordden.''

Extra: Research met nazi's

Tijdens haar researchperiode voor Lore bracht filmmaakster Cate Shortland een aantal momenten door met een groepje mannen dat bij de Hitlerjugend had gezeten. De meeste mannen keken met nostalgie terug op die periode en ontkenden de gruwelen die plaatsvonden, zegt ze, maar één man was verbazingwekkend eerlijk. 'Aan het eind van de dag vertelde hij hoe verslagen hij zich voelde toen Hitler was gestorven. Op dat moment was het de grootste tragedie van zijn leven, vertelde hij. Die man heb ik in gedachten dicht bij mij gehouden tijdens de opnamen.'

Extra: Vrouwen in de Australische filmwereld

Regisseurs Jane Campion, Gillian Armstrong, Cate Shortland en producent Jan Chapman; het is geen toeval dat het aantal vrouwen in de Australische filmwereld opvallend hoog is. In 1971 werd de Sydney Women's Film Group opgericht door een groep vrouwen om de ondergeschikte rol van vrouwen in de nationale filmindustrie te verbeteren. Daar zijn inmiddels hele boeken over geschreven, waaronder de verhalenbundel Don't Shoot Darling!: Women's Independent Filmmaking in Australia (1987).

Via een overheidslobby kreeg de filmgroep het in 1975 voor elkaar dat de helft van het aantal studenten dat werd toegelaten voor een filmopleiding vrouw was. Onder meer Campion en Armstrong behoorden tot die eerste golf. Armstrong maakte drie jaar later haar eerste film. Campion zou uiteindelijk een Oscar winnen met The Piano (1993).

Een soortgelijk beleid geldt overigens voor films van Aboriginal-filmmakers. Shortland: In het midden van de jaren tachtig ontstond er onder meer via de Central Australian Aboriginal Media Association een lobby om inheemse filmmakers bewuster deel van de filmindustrie uit te laten maken. Dat resulteerde recentelijk in Australische filmhits als Samson and Delilah en Bran Nue Dae (beide uit 2009).

Shortland: 'We zijn een land met veel verschillende culturen en nog geen 25 miljoen inwoners. We denken dat we elkaar allemaal kennen. In de filmwereld is dat ook echt zo. Het is een van de weinige plekken in Australië waar de multiculturele samenleving leidt tot ongelofelijke onderlinge steun.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden