Hitler was Stalin net voor

Het Sovjet-Duitse niet-aanvalsverdrag uit augustus 1939 is de geschiedenis ingegaan als een dubieuze maar verklaarbare poging van Stalin om Hitlers agressie af te wenden....

VORIGE MAAND werd de tekst bekend van de redevoering die Jozef Stalin op 19 augustus 1939 heeft uitgesproken tijdens een bijeenkomst van het Politburo van zijn communistische partij. Het is ongetwijfeld een van de meest schokkende nieuwe documenten die tot nu toe uit de Russische archieven te voorschijn zijn gekomen. Hier hebben we Stalins eigen motivering voor het Sovjet-Duitse niet-aanvalsverdrag dat vier dagen later werd afgesloten.

Stalin begint met de mededeling dat 'er geen oorlog zal komen' als Moskou een overeenkomst met Engeland of Frankrijk zou sluiten. Hitler zou dan naar zijn overtuiging afzien van de aanval op Polen. Maar 'als wij het Duitse voorstel aannemen wordt de oorlog onvermijdelijk'. En dan komt het: 'Onder die omstandigheden zullen we goede kansen hebben buiten het conflict te blijven, en later kunnen we er dan op gunstige voorwaarden aan mee gaan doen.'

De Sovjet-leider gaat onverschrokken door: 'De ervaring leert dat de dictatuur van de communistische partij in Europa in vredestijd nooit gevestigd zal worden. Dat lukt alleen als er een grote oorlog komt.' Stalin was een logisch denkend man en hij schrok dan ook niet terug voor de consequenties van zijn eigen woorden: 'We moeten alles doen om ervoor te zorgen dat deze oorlog zo lang mogelijk gaat duren, ten einde beide kanten af te matten.' Hiertoe zou de USSR Duitsland moeten gaan steunen, zodat dit 'de oorlog zo lang mogelijk kan volhouden'.

Als Hitler wint, 'is hij de eerste tien jaar toch te zeer verzwakt om ons aan te vallen'. Rusland zal dan de bevrijdingsbewegingen tegen hem steunen, zodat de Franse communisten de macht kunnen grijpen. En als Duitsland verliest wordt het onvermijdelijk zelf 'gesovjetiseerd'.

Bijkomend voordeel van het pact is dat Polen wordt vernietigd, en dat Rusland 'een invloedssfeer in de Baltische staten, Roemenië, Bulgarije en Hongarije' zal krijgen - en misschien zelfs in Joegoslavië. Hoe dan ook, de 'wereldrevolutie' zal van de oorlog profiteren!

Het is treurig voor al diegenen die de afsluiting van het pact hebben toegeschreven aan Stalins bezorgdheid over de Duitse dreiging. Het blijkt een fabeltje. Hier zien we een volkomen zelfverzekerd man die, zonder enige scrupules, een eigen stuk van de wereld aan het uithakken was. Hoe in diens entourage gedacht werd, blijkt ook wel uit de onlangs gepubliceerde memoires van Vjatsjeslav Molotov (die pas in 1986 overleed). 'Ik zag het als mijn taak als minister van Buitenlandse Zaken om de grenzen van ons vaderland zo ver mogelijk op te schuiven.' Het is goed, zo voegde hij hieraan toe, 'dat de tsaren zo veel land voor ons veroverd hebben'. Daardoor 'hebben wij het nu makkelijker om de strijd met het kapitalisme te voeren'.

Vooral dank zij Trotski's polemieken is het idee gevestigd dat Stalin de wereldrevolutie heeft 'verraden'. Dat is echter nooit het geval geweest. De Sovjet-leider was weliswaar geen wilde avonturier. Hij had een fijn oog voor krachtsverhoudingen, en als de belangen van de Sovjet-staat dat vereisten liet hij de buitenlandse kameraden vallen als een baksteen, of dwong hen tot een coalitie met 'burgerlijke' staten en partijen. Maar hij verloor daarbij nooit uit het oog waar het allemaal om ging. Tot het eind zijner dagen was hij ervan overtuigd dat de gehele wereld ooit communistisch zou worden.

Uit de rede van 19 augustus blijkt echter ook dat hij daarbij weinig verwachtte van de klassenstrijd alleen. Zijn suggestie dat Moskou op het juiste moment aan de komende oorlog zou kunnen meedoen, maakt het al duidelijk: het Rode Leger zou de wereldrevolutie een handje moeten helpen. En dat was niet nieuw. Luister naar Stalin op een vergadering van het Centraal Comité in 1927: als er een nieuwe oorlog komt, 'blijven we niet met de handen over elkaar zitten'. Dan moest het land meedoen, 'maar als laatste, om de balans te laten doorslaan'.

Het lijkt erop dat de Sovjet-leider een kleine twee jaar na zijn rede van augustus 1939 dat moment al zag naderen. De meest spectaculaire ontdekking die de afgelopen tijd in de Russische archieven is gedaan is misschien wel het in 1993 door de Russische historicus Valeri Danilov gepubliceerde en uit mei 1941 stammende plan voor een preventieve aanval op Duitsland door het Rode Leger. Het document is een van de pijlers waarop het nieuwe boek Der Wortbruch (1994) van Werner Maser rust. Als bevestigd zou worden dat Stalin het plan aanvaard heeft, zal dit de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog drastisch beïnvloeden.

Het aanvalsplan was aan de ene kant een duidelijke reactie op de Duitse troepenconcentraties, en in die zin dus inderdaad preventief. Maar aan de andere kant zou het wel erg fraai passen in Stalins opzet van augustus 1939, zodat de vraag gerechtvaardigd wordt wie eigenlijk 'preventiever' was: Hitler of Stalin.

De gedachte dat de Sovjet-leider van zins was zijn halve bondgenoot onverhoeds aan te vallen (iets wat overigens al jaren wordt betoogd door de Russische 'overloper' Viktor Soevorov), is op het eerste gezicht volkomen ongeloofwaardig, zelfs absurd. Was het niet juist zo dat Stalin niemand vertrouwde behalve, o ironie, Adolf Hitler? En is het Sovjet-leger op 22 juni 1941 niet als een kaartenhuis in elkaar gezakt onder de mokerslagen van de Duitse Werhrmacht? Bewijst dat niet dat Moskou zich juist absoluut niet op oorlog had voorbereid?

Zo eenvoudig liggen de zaken niet, en hebben ze zelfs nooit gelegen, ook vóór er nieuwe informatie uit de archieven was opgedoken. Om te beginnen is daar het verrassende maar onweerlegbare feit dat het Rode Leger in juni 1941 veel sterker was dan de Wehrmacht. Tegenover de 3700 tanks die aan Barbarossa deelnamen stonden, alleen al in de grensdistricten, veertienduizend Russische. De USSR had er in totaal zelfs 24 duizend. De helft van de Duitse tanks was volstrekt verouderd, terwijl de beste onder de Russische, zoals de T-34, golden als de modernste van de wereld.

De USSR beschikte over in totaal 23 duizend oorlogsvliegtuigen, waarvan er 8000 aan de grens stonden, tegenover 3000 Duitse. En wat de manschappen betreft: Duitsland viel met 3,2 miljoen man een land binnen dat beschikte over een leger van vijf miljoen. Overigens omvatte het Rode Leger in 1938 nog maar anderhalf miljoen soldaten, hetgeen op zich al wijst op een krachtige oorlogsvoorbereiding.

Dat Stalin Hitler absoluut niet vertrouwde blijkt onomstotelijk uit de twee omvangrijke 'oorlogsspelen' die in januari 1941 door de generale staf in Moskou werden georganiseerd. Onderzocht werd hoe men zich moest verdedigen tegen een eventuele Duitse aanval. Uit de oude memoires van hoge militairen, zoals de voormalige chef van de generale staf Zjoekov en volkscommissaris van Marine Koeznetsov, blijkt dat Stalin er vast van overtuigd was dat de Wehrmacht tot de aanval zou overgaan, zij het pas na de overwinning op Engeland.

In zijn boek Icebreaker (1990) stelt Soevorov dat de Sovjet-leider, die uitstekend op de hoogte was van de concentratie van Duitse troepen aan zijn grens, meende dat deze vooralsnog niet zouden aanvallen omdat de Duitse oorlogsindustrie nog niet op volle toeren draaide en het leger nog geen winteruitrusting had gekregen. Kortom, Stalin dichtte Hitler meer gezond verstand toe dan waarover deze werkelijk beschikte, en daarom werd hij in juni 1941 inderdaad verrast. Het Rode Leger was wel sterk genoeg, maar verkeerde niet in staat van paraatheid.

Ondertussen moet Stalin, nadat hij tot de overtuiging was geraakt dat Hitler hem op den duur wel degelijk zou aanvallen, zijn maatregelen hebben genomen. Tot welke conclusies is hij daarbij gekomen? Op 5 mei 1941 sprak de Sovjet-leider een gezelschap van afgestudeerden van de Academie van het Rode Leger toe in het Kremlin. Er is jaren gespeculeerd over de inhoud van de rede, maar in 1992 is die eindelijk gepubliceerd. Stalin legt uit dat het Rode Leger vergeleken met enkele jaren geleden enorm versterkt is, en komt dan tot zijn centrale stelling: 'Is het Duitse leger werkelijk onoverwinnelijk? Nee.'

De rede toont op zich al aan dat hij een oorlog met Hitler verwachtte, maar het echte venijn ervan zit in de staart. Na de toespraak neemt een generaal-majoor van de tanktroepen het woord om een dronk uit te brengen op 'de vreedzame buitenlandse politiek van kameraad Stalin'. Dan staat Stalin op: 'Staat u mij toe u te corrigeren. Onze vredespolitiek heeft inderdaad de vrede voor ons land gegarandeerd, maar nu ons leger gemoderniseerd is zullen we van de verdediging tot de aanval overgaan.' Pers en propaganda moeten in offensieve geest worden omgebouwd, zo besluit hij.

Dan wordt tussen 7 en 15 mei door volkscommissaris van Defensie Timosjenko en stafchef Zjoekov een plan aan Stalin aangeboden voor een preventieve aanval op Duitsland. In de tekst, die nu volledig beschikbaar is, wordt geopperd dat men 'de tegenstander vóór moet zijn en het Duitse leger moet aanvallen als het zich nog in het ontplooiingsstadium bevindt'. Het plan behelst de creatie van vier grote legerformaties (Fronten) en een reserve-macht. In totaal zou het opperbevel de beschikking krijgen over 255 divisies.

Vanuit de Oekraïne moest de hoofdmacht via een reusachtige omtrekkende beweging de drie Duitse Heeresgruppen omsingelen en tegelijk doorstoten naar Danzig. Een afgetakte legermacht zou zuid-Duitsland binnentrekken. Een tweede, kleinere slag, zou vanuit Wit-Rusland recht in het hart van Heeresgruppe Mitte worden toegediend, waardoor het Duitse leger ook nog eens in tweeën gehakt zou worden. Als voorbereiding werd geadviseerd de reserve-macht te mobiliseren onder het mom van 'oefeningen' en, uiteraard, de benodigde troepen aan de westgrens samen te trekken.

STALINS REACTIE op het plan is vooralsnog onbekend, maar de aanbieding ervan één week na diens 'offensieve' rede is wel opmerkelijk. Dat geldt eveneens voor de gebeurtenissen die volgden. We spreken dan over gegevens die al jaren bekend zijn uit officiële Sovjet-bronnen. In dezelfde maand mei nog werden 800 duizend reservisten onder de wapenen geroepen wegens 'oefeningen'. In het geheim werden tevens vier legers en een korps naar de grensdistricten overgebracht. Toen de Duitsers aanvielen lagen er 170 divisies aan Sovjet-zijde, maar per 10 juli hadden het er 240 moeten zijn, vrijwel precies het aantal van het plan. En let wel: in totaal had de USSR op dat moment zo'n 300 divisies. Het overgrote deel van het Russische leger was dus aan de grens samengetrokken. Bovendien beval de generale staf op 27 mei in alle grensdistricten frontcommandoposten op te richten, die per 19 juni betrokken moesten worden door hun bevelhebbers.

Begin juni werd een miljoen ton brandstof langs de grens opgeslagen. Toen de Duitsers aanvielen stonden er 47 duizend treinwagons met munitie vlak bij de grens klaar. Het Sovjet-spoorwegnet was ontregeld door de eindeloze troepenverplaatsingen naar het westen. Hele divisies bivakkeerden in lege wagons op de stations.

Ondertussen werd alles voor een aanval gereedgemaakt. De Russische troepen trokken zich geleidelijk samen tot vlak aan de grens, vaak minder dan 15 kilometer, hetgeen in een defensieve oorlog zelfmoord betekent, zoals korte tijd later zou blijken. De weken voor de Duitse inval werden van Sovjet-zijde nota bene gebruikt om de eigen mijnenvelden op te ruimen, explosieve ladingen van bruggen te verwijderen en zelfs het prikkeldraad langs de grens weg te knippen. Hitler trof het Rode Leger precies zoals Zjoekov hem had willen treffen: in het 'ontplooiingsstadium'.

Voor deze feiten zijn maar twee plausibele verklaringen mogelijk. De eerste is dat Stalin inderdaad tot een aanval had besloten. In dat geval zou hij vermoedelijk in de herfst van 1941 hebben toegeslagen omdat pas dan zijn legers geheel gereed zouden zijn. Wachten tot 1942 was onmogelijk omdat men een gemobiliseerd leger niet een winter lang laat bivakkeren.

De tweede mogelijkheid is dat Stalin het plan heeft afgewezen en zich slechts voorbereidde op een tegenaanval. Moskou's militaire doctrine ging nu eenmaal uit van zo'n tegenaanval en nooit van een langdurige verdediging. Maar ik zie Jozef Stalin niet wachten tot Hitler het moment van de strijd bepaalt. En ten slotte dit: Stalin verwachtte een Duitse aanval pas in 1942. Waarom zou hij dan vrijwel zijn hele leger al in de zomer in 1941 aan de grens stationeren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden