AnalyseVerkiezingen in Congo

Historische verkiezingen, maar waarom laat de uitslag in Congo dan op zich wachten?

De katholieke kerkleiders in Congo zeggen al te weten wie de winnaar is van de historische verkiezingen die zondag 30 december zijn gehouden en de eerste democratische machtswisseling van het land moet inluiden. Ze hebben een eigen telling georganiseerd nadat de stembureaus dichtgingen. Maar alleen de kiescommissie mag van de wet een uitslag bekend maken. En die wacht.

Stemmen worden geteld in een school in Kinshasa.Beeld AFP

Verkiezingen houden in een zwakke staat die zo groot is als West-Europa en zo’n 40 miljoen kiezers en 75 duizend stembureaus telt, is natuurlijk ingewikkeld. De voorlopige uitslag staat gepland voor zondag 6 januari, zeven dagen na de stembusgang. Maar de vraag is of dat wordt gehaald: afgelopen donderdag was volgens de kiescommissie nog maar 20 procent van de stemmen geteld. Bij het vaststellen van de uitslag zijn zeker drie knelpunten.

1. Bij het stemmen uitbrengen

Stembureaus die te laat opengingen, stembureaus die te vroeg dichtgingen, stembureaus waar kiezers hun naam niet konden vinden. Zulke meldingen over de verkiezingsdag zijn er van twee groepen waarnemers gekomen: Congo’s katholieke kerk en Symocel, een Congolees burgerplatform. Ook zijn er berichten over het intimideren van kiezers door soldaten en over het uitsluiten van kiezers.

De kerk zegt dat drie uur na opening van de kieslokalen nog materiaal ontbrak bij 38 procent van de circa 40 duizend door haar gevolgde stembureaus. Symocel zegt dat 24 procent van de geobserveerde stembureaus te vroeg is dichtgegaan. En 17 procent van de bureaus zou mensen hebben laten stemmen zonder de juiste registratiemiddelen.

Congo’s autoriteiten hebben bij dit alles de schijn tegen. President Joseph Kabila wil zijn ex-minister Emmanuel Shadary laten ‘winnen’ en een chaotische stembusgang kan hem daarbij zelfs helpen, denken veel kiezers. De stembusgang was door hem al ruim twee jaar vertraagd. EU-waarnemers waren onwelkom.

2. Bij het stemmen tellen en verzenden

De papieren stemmen zijn handmatig geteld bij de stembureaus. Daar zijn ook de uitslagen verkondigd. Vervolgens worden de papieren uitslagen fysiek overgebracht naar tientallen verzamelcentra op regionale niveaus – in een land zonder goede wegen. Vanaf de verzamelcentra worden de uitslagen ten slotte verzonden naar de kiescommissie in de hoofdstad Kinshasa. Dit proces is niet transparant en leidt bij de oppositie tot vrees voor fraude.

Het verzenden naar Kinshasa kan via satellietverbindingen. Vraag wordt straks: komt het eindresultaat bij de kiescommissie overeen met de uitslagen van de 75 duizend stembureaus verspreid door het land? Zo’n verificatieproces gaan uitvoeren is zoals dat heet een uitdaging. Een eventuele bezwaarprocedure zal belanden bij rechters van wie niet direct kan worden aangenomen dat ze onafhankelijk zijn.

Er bestaat ook vrees voor manipulatie van de gebruikte stemmachines. Deze nieuwe apparaten fungeerden volgens de kiescommissie slechts als ‘printers’ voor de papieren stembiljetten. De apparaten hebben wel ruimte voor een simkaart en ze kunnen digitaal data versturen. De oppositie en burgerrechtengroeperingen vinden dit verdacht, zij eisten vóór de verkiezingen dat de geavanceerde functies van de stemmachines werden uitgeschakeld. De kiescommissie zegt dat ze hieraan gehoor heeft gegeven, maar deze claim is moeilijk controleerbaar.

3. Bij de bekendmaking van de uitslag

De 40 duizend waarnemers van de goed georganiseerde kerk belden na de verkiezingsdag de resultaten van de stembureaus door naar een centraal punt. Volgens ingewijden van de kerk is de winnaar Martin Fayulu, de oppositiekandidaat die in peilingen voorop ging. Congo’s clerus mag het niet verklappen. 

De kerk roept wel de kiescommissie op om eerlijk te zijn. De katholieke kerk zet dus druk, ze mengt zich in het debat. De gezaghebbende kerk verdedigt in Congo al jaren actief de grondwet. De kerk organiseerde in 2016 en 2017 protestmarsen tegen president Kabila, die toen nog weigerde te vertrekken.

Komt er een andere winnaar uit de bus dan de kerk al zegt te weten, dan zullen volgelingen een reactie verwachten. Spanningen in Congo kunnen verder oplopen. Bij de eerdere protestmarsen van de kerk werden tientallen mensen doodgeschoten door de politie.

De claim van de kerk, dat ze al weet wie de winnaar is, maakt nieuwsgierig naar het bewijsmateriaal. Zelfs de wijdvertakte kerk heeft op verkiezingsdag niet overal bij kunnen zijn. Maar de secretaris-generaal van Congo’s bisschoppenconferentie, abt Donatien Nshole, stelt dat de onregelmatigheden op verkiezingsdag de uitslag al met al toch niet fundamenteel hebben beïnvloed.

Uiteindelijk moet Congo’s kiescommissie komen met een voorlopige uitslag. De commissievoorzitter zei donderdag dat die mogelijk pas na de geplande datum van zondag 6 januari komt, omdat 80 procent van de stemmen nog moest binnenkomen. Hoort Congo toch op zondag de uitslag, dan kan dat weer argwaan wekken: hoe kan het dan alsnog zo snel zijn gegaan?

Radiostilte op internet

Na verkiezingsdag is in Congo internet aan banden gelegd. Officieel ter voorkoming van de verspreiding van nepnieuws en de onrust die dat kan veroorzaken. Maar de autoriteiten laden daarmee volgens kiezers de verdenking op zich de radiostilte te gebruiken om achter de schermen te rommelen met de uitslag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden