NieuwsNationale Holocaust Herdenking

Historische stap: Rutte biedt excuses aan voor Nederlandse houding ten aanzien Jodenvervolging

Premier Rutte heeft zondag een historische stap gezet met zijn excuses voor het overheidshandelen ten tijde van de Jodenvervolging. Hij deed dat tijdens de Nationale Holocaust Herdenking, en aan de vooravond van de internationale herdenking, die maandag plaatsvindt.   

Premier Mark Rutte loopt mee in de stoet richting het Spiegelmonument Nooit meer Auschwitz tijdens de Nationale Holocaust Herdenking.Beeld Remko de Waal / ANP

De excuses van Rutte kwamen onverwacht. Eerder had Nederland, bij monde van koningin Beatrix, alleen toegegeven dat Joodse Nederlanders tijdens de bezetting te weinig hulp hadden gekregen van hun landgenoten. Ze zei dat tijdens haar staatsbezoek aan Israël, in 1995. Vijf jaar later verontschuldigde toenmalig minister-president Wim Kok zich voor de harteloze ontvangst die Holocaustoverlevenden bij hun terugkeer in Nederland ten deel was gevallen.

Rutte zei zondag in Amsterdam dat de regering tekort is geschoten. ‘Nu de laatste overlevenden nog onder ons zijn, bied ik vandaag namens de regering excuses aan voor het overheidshandelen van toen.’ En: ‘Toen het gezag een bedreiging werd, zijn onze overheidsinstanties tekortgeschoten als hoeders van recht en veiligheid.’

Heldenvolk

75 jaar jaar kostte het Nederland om te erkennen dat het niet alleen slachtoffer is geweest van nazi-Duitsland. Van de 140 duizend Joden die hier in 1940 woonden, waren er 102 duizend vijf jaar later niet meer in leven. Mede door toedoen van Nederlandse ambtenaren die te vaak deden wat de Duitse bezetters van hen verlangden.

Koningin Wilhelmina koesterde nog het nationale zelfbeeld van een Nederlands ‘heldenvolk’ dat zich eendrachtig tegen de Duitse bezetters had gekeerd. Inmiddels weten we beter, al decennia lang . De geschiedschrijving ‘in grijstinten’ is daarvan het resultaat. 

Tot excuses had dit inzicht – tot gisteren – niet geleid. Daarvoor was Nederland toch te veel slachtoffer van nazi-Duitsland. Daarvoor waren er toch te veel Nederlanders – meer dan de Duitsers destijds hadden verwacht – die zich passief of actief tegen het nazibewind verzetten. En daarvoor droeg de Holocaust, of Shoah, toch te veel een nazi-signatuur.

Duister verleden

Het slachtofferschap heeft de erkenning van collaboratie en medeplichtigheid te lang in de weg gestaan. In dat opzicht heeft de geschiedenis Duitsland meer voor het blok gezet: dat land ontkwam, na decennia te hebben weggekeken, niet aan de erkenning van zijn schuld. Toen het zijn duistere verleden eenmaal onder ogen kwam, maakte het daar serieus werk van. De Bondsrepubliek ontleent er ongeveer haar bestaansrecht aan. Hoezeer de vroegere slachtoffers van nazi-Duitsland de Bondsrepubliek daar ook om prijzen: zij zelf hebben er meer moeite mee om schoon schip te maken.

Oostenrijk is er lange tijd prat op gegaan ‘het eerste slachtoffer van nazi-Duitsland’ te zijn geweest – hoewel Adolf Hitler na de Anschluss in 1938 hartstochtelijk werd toegejuicht in Wenen, en hoewel opmerkelijk veel Oostenrijkers carrière maakten in nazi-Duitsland. Frankrijk heeft tot aan het presidentschap van Jacques Chirac (1995-2007) de medeplichtigheid van het Vichy-bewind niet willen erkennen. De historische documentaire die cineast Marcel Ophüls in 1969 over Vichy maakte (Le chagrin et la pitié), mocht pas in 1981 op de Franse televisie worden getoond. Het ‘Vichy-syndroom’, noemde de Britse historicus Tony Judt de onwil van slachtoffers om te erkennen dat ze misschien ook wel een beetje dader zijn geweest.

Dat Vichy-syndroom plaagt Nederland niet alleen met betrekking tot de Duitse bezetting, maar ook met betrekking tot andere ‘schaduwkanten’ van de nationale geschiedenis. Of het nu gaat om het slavernijverleden, het kolonialisme of de oorlog in Indonesië: steeds komt het zelfonderzoek hortend en stotend tot ontwikkeling, en steeds blijven de excuses uit waarop steeds wordt aangedrongen. 

Ook tegen die achtergrond zijn de berouwvolle woorden van Rutte historisch: ze markeren een toenemende bereidheid om fouten te erkennen. Dat kan van betekenis blijken te zijn als later dit jaar het uitbreken van de oorlog in Indonesië wordt herdacht. Dat de eerste verontschuldigingen de Shoah betreffen, is echter een historische noodzaak. Van alle rampen waarbij Nederland op enigerlei wijze betrokken is geweest, was de Shoah zonder twijfel de meest verwoestende.

Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel werd de aansluiting van Oostenrijk bij Duitsland gedateerd in 1936. Dat moest zijn: 1938.

In ‘nooit meer Auschwitz’ ligt een universele vermaning besloten
‘Nooit meer Auschwitz’ is 75 jaar na de bevrijding van het gelijknamige kamp een universele vermaning tegen volkerenmoord. Maar lange tijd werden er alleen de Poolse slachtoffers herdacht.

Mijn bevrijding
75 jaar geleden werd ons land bevrijd en daar staat de Volkskrant uitgebreid bij stil. Bekijk hier hoe Nederland er precies 75 jaar geleden uitzag en ontdek telkens nieuwe persoonlijke bevrijdingsverhalen uit nieuw bevrijd gebied.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden