Historische miskleunen horen bij stadsgezicht

DEN HAAG wordt verder opgestuwd in de vaart der volkeren. Het woningbouwcomplex de Zwarte Madonna belandt zo'n vijftien jaar na oplevering op de mestvaalt van de architectuurgeschiedenis en op dezelfde plek verrijst nieuwe hoogbouw: ranker, ijler en mooier....

Althans: naar huidige maatststaven. Of beter: naar de maatstaven van ingehuurde stedebouwkundigen die geen binding hebben met de stad en haar verleden. Aan oude panden kunnen zij zich niet meer vergrijpen. Hebben die de leeftijd van vijftig jaar bereikt, dan maken zij al snel deel uit van een beschermd stadsgezicht, of prijkt er een blauw/wit schildje op de gevel die bescherming biedt tegen slopers en projectontwikkelaars. Zij getuigen steriel en vormvast van ons respect voor het verleden.

Maar panden van een recent bouwjaar zijn vogelvrij. Zij vertegenwoordigen in de regel de vorige mode, maar zijn weer te jong om enige sentimentaliteit op te wekken. Er zijn nog weinig zoete jeugdherinneringen aan verbonden, en ze hebben zich nog geen plaats verworven in het collectief bewustzijn. Niemand neemt het dus voor hen op als ze ten prooi dreigen te vallen aan stedebouwkundige vernieuwingsijver. Zeker niet als de architect afstand neemt van zijn schepping, zoals bij de Zwarte Madonna. Het enige argument dat tegen de sloop ervan is geuit, is dat daarmee kapitaalvernietiging zou worden bedreven. Maar om het complex als onderdeel van het stadsgezicht lijkt niemand zich te bekommeren.

En dat is jammer. Niet omdat de Zwarte Madonna als een architectonische parel moet worden aangemerkt. Zoals haar treurig lot al illustreert, zijn opvattingen over schoonheid immers nogal vluchtig van aard. Waar het om gaat, is dat het complex de stedebouwkundige opvattingen belichaamt van de tijd van zijn ontstaan. Aan het feit dat die opvattingen nu anders zijn, kan geen argument voor sloop worden ontleend. Al was het alleen maar omdat deze opvattingen over vijftien jaar weer volkomen achterhaald zullen zijn. De stedebouw kent geen eindtijd.

Door de huidige waan van de dag te laten prevaleren boven die van gisteren, steriliseren we het landschap. We proberen het te modelleren naar de huidige inzichten. Maar de stad ontleent haar charme nu juist aan haar pluriformiteit. Aan de wanordelijke compilatie van wisselende smaken en opvattingen. Als voortdurend de sporen van de voorgaande periode worden uitgewist, verliest de stedebouw zijn historische gelaagdheid, en verliest alles wat geen monument of nieuwbouw is zijn bestaansrecht.

Ook de planologische miskleunen van het verleden horen bij het verhaal van de stad. We zouden het niet moeten willen retoucheren om de schijn van volmaaktheid na te jagen. De Italianen zijn zo verstandig geweest de bouwkundige nalatenschap van Mussolini te behouden. Simpelweg omdat Mussolini nu eenmaal deel uitmaakt van de geschiedenis van dat land - like it or not. Bij nader inzien bleken de architecten van de Duce trouwens ook nog mooie dingen te hebben gemaakt.

De Rotterdamse wethouder Mentink nam in de jaren zeventig afscheid van de hoogbouw door de Shelltoren aan het Hofplein als 'de laatste erectie van het grootkapitaal' te boekstaven. Nu kenschetsen deze gevleugelde woorden een achterhaalde opvatting. Ooit zal Mentink als visionair gelden. Maar de Zwarte Madonna is tegen die tijd al gesloopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden