Historisch voor heel Afrika: presidentsverkiezing Kenia moet over

Nieuwe hoop voor de democratiseringsbeweging in Kenia en andere Afrikaanse landen

Historisch en betekenisvol voor heel Afrika: het besluit van de hoogste rechtbank van Kenia om de uitslag van de presidentsverkiezingen ongeldig te verklaren vindt weerklank in grote delen van het continent.

Uhuru Kenyatta Foto afp

Niet eerder oordeelde een rechtbank in Afrika ten nadele van een zittend staatshoofd bij het bestuderen van een verkiezingsuitslag. President Uhuru Kenyatta, die op 11 augustus was uitgeroepen tot de winnaar, zei in een reactie de gerechtelijke uitspraak te 'respecteren', al is hij het ermee 'oneens'.

De daverende uitspraak van vrijdag wijst op onregelmatigheden bij het tellen van de stemmen (zie inzet) en verschaft hoop aan de democratiseringsbeweging in Kenia en andere Afrikaanse landen. De onafhankelijk opererende rechters zijn een teken van de veerkracht van Kenia's bestel, dat al jarenlang kraakt onder etnische rivaliteit en corruptie.

De vraag is wel hoe Kenia binnen slechts zestig dagen tijd op geloofwaardige wijze nieuwe verkiezingen kan organiseren, zoals het hooggerechtshof in Nairobi heeft verordonneerd. Immers, Kenia's kiescommissie, die Kenyatta aanwees als winnaar, heeft volgens de rechters gefaald.

Oppositieleider Raila Odinga, die de verkiezingsuitslag had aangevochten, sprak van een 'historische dag voor de bevolking van Kenia en in het verlengde de bevolking van Afrika'. Voor Odinga, 72 jaar oud en onlangs voor de vierde keer presidentskandidaat, is de uitspraak een reddingsboei. Hij kan zijn carrière als 'hervormer' met hernieuwd elan vervolgen.

In de jaren tachtig en negentig was Odinga al betrokken bij de campagne voor herinvoering van de meerpartijenpolitiek in Kenia. In 2002 droeg hij bij aan het vertrek via verkiezingen van de dictatoriale president Daniel arap Moi. In 2010 was hij gangmaker achter het referendum dat Kenia een nieuwe grondwet bezorgde.

De uitspraak van het Keniaanse hof kan een opsteker zijn voor politieke activisten en burgerrechtenorganisaties in de Afrikaanse regio, waar sinds de herinvoering van de meerpartijenpolitiek en periodieke verkiezingen begin jaren negentig weliswaar kiescommissies en rechtbanken belangrijker zijn geworden, maar waar menige machthebber vervolgens zulke institutionele waakhonden weer aan de lijn legde.

In Kenia's buurland Oeganda bijvoorbeeld, waar Yoweri Museveni sinds 31 jaar regeert, maakte oppositieleider Kizza Besigye in 2001 en 2006 vergeefs een gang naar de rechter na presidentsverkiezingen, waarna hij in 2011 en 2016 überhaupt niet meer de moeite daartoe nam. Besigye noemde vrijdag de gerechtelijke uitspraak in Kenia 'gedenkwaardig'.

Hadden de internationale waarnemers het ook mis?

De beslissing van het Keniaanse hooggerechtshof om de presidentsverkiezingen van augustus ongeldig te verklaren, werpt een ander licht op de bevindingen van meer dan 400buitenlandse waarnemers. Die oordeelden dat de verkiezingen grosso modo goed verlopen waren. Zo prees de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry de Keniaanse kiescommissie omwille van haar openheid en ijver. Kerry, leider van een groep Amerikaanse waarnemers, sprak ook zijn vertrouwen uit in het tellen van de stemmen.

Een Europese waarnemersmissie kwam tot de voorlopige conclusie dat er geen signalen van manipulatie waren en meende eveneens dat het tellen van de stemmen goed verliep. De leider van de missie, de Nederlandse europarlementariër Marietje Schaake (D66), zei dat verliezers ‘moeten accepteren dat je in een democratie niet altijd kunt winnen’.

Schaake bestrijdt dat ze destijds te positief heeft geoordeeld. ‘We hebben allerlei kritische opmerkingen gemaakt en tegen iedereen gezegd: als je meent dat er onregelmatigheden hebben plaatsgevonden, stap dan naar de rechter’. In het land lagen stakingen, onlusten en grootschalig geweld op de loer.

De EU-missie telde circa 130 waarnemers. ‘Zij hebben op de dag van de verkiezingen vastgesteld dat het goed ging, er zijn geen systematische onrechtmatigheden geconstateerd’. Maar, beklemtoont Schaake, ‘ze konden natuurlijk niet bij alle 41 duizend stemlokalen posten’.

Op sociale media spraken veel meer mensen, uit Kenia en andere Afrikaanse landen, hun ongeloof en enthousiasme uit over het vonnis, onder de hashtag SupremeCourtDecides. 'Retweet als je denkt dat opperrechter Maraga een held is en de integriteit van de rechterlijke macht beschermde', schreef ondernemer Ahmed Mohamed in Nairobi in een bericht dat vrijdagmiddag al meer dan vijfduizend keer was gedeeld.

De begeestering niet te na gesproken, moet Kenia zich wel gaan opmaken voor een verse stembusgang en voor potentiële spanningen daaromtrent. De huidige situatie is onbekend terrein, en zowel oppositieleider Odinga als president Kenyatta leken vrijdag meteen de sfeer van politiek wantrouwen weer te voeden.

Odinga eiste dat sommige leden van Kenia's kiescommissie worden vervangen. In zijn ogen laat de gerechtelijke uitspraak zien dat bestaande leden van de commissie niet te vertrouwen zijn. 'De meesten horen thuis in de gevangenis', zei Odinga.

De vraag is daarom ook hoe Odinga's aanhangers zullen reageren als hij de nieuwe verkiezingen alsnog verliest. Zijn kiezers kunnen de gerechtelijke uitspraak opvatten als bewijs dat de kiescommissie sinistere motieven heeft, zoals Odinga zegt, en dat hun favoriet in feite is bestolen. Winnen zij de volgende keer niet, dan kan de teleurstelling des te harder aankomen.

Voorzitter Wafula Chebukati kondigde vrijdag meteen personele wijzigingen in zijn kiescommissie aan. Ook nodigde hij justitie uit om zonodig onderzoek te doen naar medewerkers van de kiescommissie. Chebukati heeft steeds volgehouden dat zijn commissie integer te werk is gegaan.

President Kenyatta riep vrijdag Kenianen op tot 'amani', Swahili voor vrede. Maar hij zei in zijn televisietoespraak ook dat miljoenen kiezers hun stem hadden uitgebracht en dat de rechters vervolgens ingingen tegen 'de wil van het volk'. Een van Kenyatta's advocaten deed de uitspraak van het hof af als politiek gemotiveerd, waarmee ook de advocaat de legitimiteit van de Keniaanse rechtspraak in twijfel trok.

In dit klimaat gaat Kenia af op de nieuwe, historische verkiezingen.


Gedoe met stemuitslagen

De door het Keniaanse hof vastgestelde onregelmatigheden draaien om de papieren formulieren met uitslagen uit de kieslokalen en het digitale systeem waarmee de lokale uitslagen zijn verwerkt. Kenianen brachten op 8augustus in ruim 40duizend kieslokalen hun stemmen uit. De resultaten van elk kieslokaal zijn ingevuld op een formulier, 34A. De 290kiesdistricten gebruikten voor hun optelsommen formulier 34B. Daarna moesten de formulieren via een digitaal systeem naar Nairobi worden gestuurd, waar de kiescommissie het volk informeerde over de voorlopige uitslag.

Op dit punt wordt het troebel. Het digitale verzendsysteem functioneerde niet overal. Niet alle formulieren 34A en 34B zijn gescand naar Nairobi gestuurd. De kiescommissie kwam intussen wel met een voorlopige uitslag.

Tegen de tijd dat president Kenyatta op 11augustus werd uitgeroepen tot winnaar, waren nog steeds niet alle scans van de formulieren openbaar gemaakt door de kiescommissie.

Overigens is de man die bij de kiescommissie verantwoordelijk was voor het digitale verzendsysteem om nog onduidelijke redenen vermoord.

Lees hier meer over de verkiezingen in Kenia

Kenia gaat na verkiezingsuitslag verder als gepolariseerd land. Zeker vierentwintig mensen zijn sinds de stembusgang om het leven gekomen door politiekogels, volgens Kenia's Nationale Commissie voor Mensenrechten.

Zittend president Kenyatta stevende af op een verkiezingszege, maar zijn rivaal Odinga repte van fraude. Hij heeft zijn aanhangers niet 'onder controle', zegt hij. Etnische spanningen spelen op.

'Eeuwige verliezer' Odinga faalde al drie keer als kandidaat van etnische minderheid. Een profiel van 'de beste president die Kenia nooit heeft gehad' (+).

Hij gaf als president leiding aan een corrupte overheid. Een profiel van Uhuru Kenyatta (+).

Na de moord op een prominent lid van de kiescommissie liep de spanning in Kenia op. Tegen de stroom in probeert één kandidaat eerlijk te zijn: Boniface Mwangi (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.