Opinie

'Historisch filmmateriaal laten wegrotten? Open de archieven!'

Gesubsidieerde instellingen zoals het Eye Filmmuseum zitten in hun ivoren torens angstvallig bovenop het archiefmateriaal. Wil je iets gebruiken, dan moet je veel geld neerleggen, merkte Ab Gietelink. 'Wat gaat er mis bij deze gesubsidieerde cultuurinstellingen in de moderne YouTube-internetwereld?'

Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Beeld anp

De Koninklijke Bibliotheek heeft een enorm project om al haar historische boeken en geschriften te digitaliseren en middels haar website gratis publiek toegankelijk te maken. Een mooi initiatief dat navolging verdient.

Maar veel publieke cultuurinstellingen, zoals de grote audiovisuele archieven blijven angstvallig op de hun toevertrouwde schatten zitten. Zij misbruiken hun forse subsidie om het beheerde filmmateriaal tegen hoge prijs te verkopen. 'Auteursrecht' is vaak het valse excuus voor die geslotenheid en geldklopperij. Maar auteursrecht is alleen een probleem bij recent materiaal waaraan levende kunstenaars en producenten hebben meegewerkt om het te realiseren. Wonderlijk gezien is juist veel van dat recente materiaal via 'Uitzending Gemist' beschikbaar, terwijl het historisch filmmateriaal bij omroeparchief Beeld en Geluid en het Eye Filmmuseum alleen wordt prijsgegeven als er heel diep in de buidel wordt getast.

Tragisch
Reeds 25 jaar lang maak en presenteer ik historische theatervoorstellingen waarin geregeld documentair filmmateriaal wordt gebruikt. Ik haal mijn filmmateriaal van videobanden, dvd's en het internet via allerhande instellingen en personen. Officieel gesubsidieerde archieven mijd ik daarbij doelbewust. Tragisch, want ze zouden er juist voor cultureel ondernemers zoals ik moeten zijn. In praktijk vormen ze een obstakel.

Hoe zwaarder gesubsidieerd, hoe commerciëler men is, is mijn ervaring. De instellingen krijgen subsidie om een publieke functie te vervullen, maar proberen daarmee hun zwaar gesubsidieerde locaties, diensten en producten zo duur mogelijk te verkopen. De politiek speelt daarin een contraproductieve rol.

Het leeuwendeel van kunstsubsidies gaat niet naar kunstenaars en kunstprojecten, maar naar instellingen en apparaten. Kunstenaars krijgen bijna geen subsidie meer, maar worden wel verleid of gedwongen om gesubsidieerde instellingen steeds meer geld te betalen of hun publieksopbrengsten met hen te delen. Gevolg is dat er veel projecten niet tot stand komen en werkloosheid toeneemt. Rijkssubsidie was er toch om vrije of goedkope toegankelijkheid te scheppen en niet om iets zo duur mogelijk te verkopen? In de culturele praktijk gaat het vaak mis.

Dvd'tje voor 3000 euro
Recent traden een collega en ik in overleg met het zwaar gesubsidieerde Eye Filmmuseum met het plan een filmtheatervoorstelling over de bekende vliegenier Anthony Fokker te maken. Het verzoek was of zij met filmmateriaal wilden bijdragen in dat initiatief. Hoewel ze lovend waren over ons Fokker-project bleek na verloop van tijd hun bijdrage te bestaan uit een verzoek tot forse betaling aan hen. Voor de gedigitaliseerde bestanden met oude Fokker-beelden op een dvd'tje, wilden ze ons een onduidelijke nota sturen die zou oplopen tot ca. 3000 euro. Ze gaven daarbij toe zelf geen rechthebbende te zijn maar wel een bedrag per voorstelling te willen rekenen. Wanneer ik het beschikbare filmmateriaal van Eye zelf commercieel zou mogen laten digitaliseren kost het 200 euro.

U leest het goed. Van het ongesubsidieerde Aviodrome kreeg ik dezelfde week probleemloos een dvd'tje met hun Fokker-filmmateriaal toegestuurd. Kosteloos. Het gesubsidieerde Eye is dus in feite geen hulp, maar een obstakel bij de realisatie van het Fokker- filmtheaterproject. Wat gaat er mis met deze gesubsidieerde cultuurinstellingen in de moderne YouTube-internetwereld?

YouTube heeft de toekomst. Daar kan de hele wereld ongesubsidieerd en kosteloos filmfragmenten plaatsen en downloaden. Dat kosteloos aanbieden van historisch filmmateriaal zouden de gesubsidieerde archieven gemakkelijk kunnen. Maar ze zitten in hun eigen ivoren torens bovenop hun filmmateriaal en dreigen in hun honger naar eigen inkomsten hun publieke taak te vergeten.

Auteursrecht als excuus
Hierbij een oproep aan politiek en instellingen. Open uw archieven! U wordt door de gemeenschap betaald om uw diensten en producten kosteloos of tegen lage prijs toegankelijk te maken. Maak uw audiovisuele websites kosteloos toegankelijk voor instellingen, omroepen, scholen, kunstenaars en natuurlijk voor publiek. Verschuil u niet achter het valse excuus auteursrecht. Natuurlijk is auteursrecht voor levende filmmakers, journalisten, producenten en mediaorganisaties wezenlijk. Maar dat geldt allemaal niet voor al dat historisch materiaal van makers die allang dood zijn of dat al decennia lang in publieke handen is.

Het filmmateriaal ligt in de archieven weg te rotten of keurig gedigitaliseerd te wachten op betaald gebruik. Betaling, die er in een wereld met gratis audiovisuele middelen natuurlijk niet of nauwelijks meer is. De weinige betalende klanten zijn namelijk weer andere zwaar gesubsidieerde instellingen als omroepen of musea. Ofwel er voltrekt zich een broekzak- vestzak ritueel met publieke middelen. De rest van de samenleving heeft geen toegang.

Wat kan het positieve gevolg zijn wanneer de grote audiovisuele gesubsidieerde instituten als Eye filmmuseum en omroeparchief Beeld en Geluid hun archieven voor makers en publiek gratis zouden maken? Het aanwezige filmmateriaal vormt een enorm potentieel om de historische verbeelding aan te zwengelen en het collectief gebruik van Nederlands erfgoed te vermenigvuldigen. Instellingen, scholen, bedrijven en publiek zouden gratis historisch filmmateriaal kunnen downloaden en vertonen. Goedkope dvd's kunnen massaal verspreid worden. Filmers, omroepen en kunstenaars krijgen de gelegenheid om gratis historische beelden en perspectieven in hun werk te verwerken.

Pleitbezorgers van de Nederlandse geschiedenis zagen de afgelopen jaren het Nationaal Historisch Museum jammerlijk sneuvelen in de bezuinigingsgolf. Goed nieuws. Het openen van de grote audiovisuele archieven zal de samenleving per saldo niets kosten, maar het zal een veel groter effect hebben op de groei en de levende kracht van het Nederlands historisch bewustzijn.

Ab Gietelink is theaterkunstenaar, publicist en filosoof.

 
Het leeuwendeel van kunstsubsidies gaat niet naar kunstenaars en kunstprojecten, maar naar instellingen en apparaten
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden