Historicus wil stukken Hofmans-affaire inzien

Worden de geheime stukken over de Greet Hofmans-affaire (in de jaren vijftig) nu al openbaar, of pas na het overlijden van prinses Juliana en prins Bernhard?...

Van onze verslaggever

DEN HAAG

Van eind jaren veertig tot en met 1956 waren er grote conflicten op paleis Soestdijk, omdat de gebedsgenezeres Greet Hofmans steeds meer invloed op de toenmalige koningin kreeg. Die verkeerde in een diepe crisis wegens moeilijk te genezen ziekten van haar jongste dochter. Hofmans beleed een sterk religieus pacifisme en vormde met aanhangers, de vorstin en een deel van het hof, een 'kring' op Soestdijk. Redevoeringen van koningin Juliana kregen - tot groeiende bezorgdheid van prins Bernhard en een aantal politici - een sterk ethisch/pacifistische teneur, in strijd met het regeringsbeleid tijdens de Koude Oorlog.

Tegen 1956 dreigde het conflict riskant te worden voor de monarchie. De buitenlandse pers schreef erover, maar de Nederlandse dagbladen nauwelijks en dan nog in de meest bedekte termen. Het kabinet-Drees benoemde een driemanschap, onder voorzitterschap van de demissionaire (en vervroegd aftredende) minister van Binnenlandse Zaken Louis Beel. Andere leden waren oud-premier Gerbrandy en oud-gouverneur-generaal van Indië (en NAVO-ambassadeur) Tjarda van Starkenborgh Stachouwer.

Het driemanschap bracht vrij snel een geheim rapport uit aan premier Drees. Er verscheen een uiterst vaag persbericht waarin zo ongeveer werd ontkend dat er iets bijzonders aan de hand was, maar waarin desondanks krachtige, zij het niet nader omschreven maatregelen werden gesuggereerd. Bekend werd later dat de hofhouding ingrijpend werd gereorganiseerd, waarbij Greet Hofmans en haar aanhang uit het zicht verdwenen. Volgens de historicus Giebels werd toen de verhouding tussen Beel en het hof een stuk inniger.

Lambert Giebels was in de jaren zeventig PvdA-Tweede-Kamerlid. Hij promoveert begin september aan de Nijmeegse universiteit op een biografie van Louis Beel. Voor die biografie had hij graag een exemplaar van het geheime advies van Beel over de Greet Hofmans-affaire ingezien, of stukken die meer licht werpen op de zaak.

Het Algemeen Rijksarchief (ARA) heeft steeds geweigerd een van die stukken beschikbaar te stellen. Volgens het ARA heeft de historicus geen recht op inzage van die particuliere stukken. De gevers van deze dossiers hebben die op voorwaarde van voorlopige geheimhouding afgestaan. Als het ARA die voorwaarden schendt, zou het geen dossiers van ministers en politici meer krijgen en zou het hele archiefwezen in Nederland onherstelbaar worden geschaad.

Volgens Giebels zijn er zes exemplaren van het advies-Beel over de Hofmans-affaire. Ze zijn alle zes door Beel zelf getikt (met ouderwets kopieerpapier) en verstrekt aan de leden van het driemanschap, de koningin, de prins en premier Drees.

De exemplaren in het Koninklijk Huisarchief zijn niet toegankelijk, tot koningin Beatrix zulks verandert. Giebels zei donderdag: 'Uit een telefoongesprek met de secretaresse van de koningin bleek mij dat onze vorstin zulke traumatische herinneringen heeft aan de affaire, dat ze er niets meer over wil horen.' Zij was toen een tiener, die het conflict direct meebeleefde.

De historicus wil de stukken uit de private dossiers van Gerbrandy (lid van het driemanschap) en anderen inzien. Het belangrijkste is het archief van oud-premier Gerbrandy, waarvoor alleen het deel betreffende de Hofmans-affaire is afgezonderd, met de bepaling dat dit pas na het overlijden van prinses Juliana en prins Bernhard ontzegeld mag worden. Het is waarschijnlijk dat Gerbrandy's exemplaar van het rapport erin zit. Of anders stukken die het advies en het daaropvolgende beleid verhelderen.

Giebels voert al vier jaar juridische strijd om deze openbaarmaking. Hij vergeleek die strijd met een 'Echternachse procesgang: zes stappen vooruit, vijf stappen achteruit'. Het gaat hem niet alleen om zijn eigen werk en dat van collega-historici. Giebels vindt het advies van belang voor de jurisprudentie over het grondwetsartikel krachtens hetwelk het staatshoofd het hof naar eigen inzicht mag inrichten.

De historicus gebruikt nog een ander argument. Hij meent dat wat de Greet-Hofmansaffaire is gaan heten, een 'wijder en tragisch conflict' was tussen idealisten en realisten. Enkele idealisten, onder wie mevrouw Hofmans, zijn het slachtoffer geworden van het optreden der realisten, meent hij. Wellicht kan openbaarmaking de slachtoffers kans op eerherstel bieden.

Woordvoerders van het Algemeen Rijksarchief bestreden Giebels' verzoek op juridische gronden. Zij zijn niet gerechtigd om voorwaarden tot geheimhouding te schenden en privé-archieven uit te splitsen in overheidsstukken en privé-papieren van politici.

De Raad van State doet op 31 augustus uitspraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden