InterviewHistoricus James Kennedy

Historicus James Kennedy over de nieuwe canon: ‘Wij hebben niet verkrampt gewerkt’

De nieuwe herijkte canon van Nederland begint met een vrouw en eindigt met vrouwen. Witte mannen als Floris V en Willem Drees verliezen hun prominente plek. Een kick-out-de-witte-man-canon? Commissievoorzitter James Kennedy legt de keuzes uit.

Historicus James Kennedy.Beeld Kiki Groot

James Kennedy (1963), Amerikaan met Nederlandse moeder, is een gerespecteerd historicus die furore maakte met zijn boek over Nederland in de jaren zestig, Nieuw Babylon in aanbouw. Drie jaar geleden verscheen het overzichtswerk Een beknopte geschiedenis van Nederland. Hij was hoogleraar geschiedenis in Amsterdam en is nu decaan van het University College in Utrecht. Hij vertelt telefonisch over de door hem geleide herijking van ‘De canon van Nederland’, die in 2006 was opgesteld door een commissie onder voorzitterschap van de Utrechtse universiteitshoogleraar Frits van Oostrom.

Iconen uit de vaderlandse geschiedenis als Floris V, Karel V en Willem Drees zijn als zelfstandig venster verdwenen. In de digitale versie van de canon zijn zij nog wel terug te vinden, maar zij doen een stap achteruit ten faveure van onder anderen Maria van Bourgondië  en oud-minister Marga Klompé. De geschiedenis van Suriname kreeg Anton de Kom als boegbeeld en de canon sluit af met een nieuw venster over het Oranjegevoel. 

‘Ik heb dat niet als heel moeilijk ervaren. Ik heb voorafgaand veel met Van Oostrom gesproken. Hij heeft verteld hoe hij op zijn werk terugkijkt en tips gegeven. Iedereen, ook Van Oostrom, wist dat de canon een keer herijkt moest worden. Nadat mijn commissie alle beslissingen had genomen, heb ik hem geïnformeerd over onze wijzigingen. Dat leek me correct en het was een prettig gesprek.’

Bij de start van uw commissie in 2019 was er ophef over een zin uit de opdrachtbrief van minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66). U moest voldoende aandacht hebben voor ‘de schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis’.

‘Ja, en een Kamermeerderheid sprak uit dat we die weg juist niet moesten opgaan.’

Van Oostrom waarschuwde in de Volkskrant: ‘Houd de canon uit de klauwen van de partijpolitiek.’

‘Ik heb nooit een belemmering ervaren in hoe we die canon zouden gaan herijken. We hebben niet verkrampt gewerkt. Als commissie hebben we gepraat over schaduwkanten, zonzijden en alle grijstinten daartussen. We hebben gestreefd naar meerstemmigheid en naar zo veel mogelijk perspectieven.’

Had de minister wellicht een vooruitziende blik? Uw canon verschijnt in een nogal opgewonden samenleving.

‘Onze beslissingen over de vijftig vensters zijn grosso modo aan het begin van 2020 genomen. We beschikten als commissie niet over profetische gaven, maar bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen waren al langer gaande. Die zijn de laatste weken zichtbaarder geworden en deels ook verwerkt in onze canon. Maar het mooie aan Nederland blijft toch dat wij hier nog altijd door een deur kunnen en dat een project als de canon überhaupt mogelijk is. Dat is in veel landen niet zo.’

U schrapt Floris V, Karel V en Willem Drees als venster en voegt Anton de Kom toe. Bent u voorbereid op het denkbare verwijt dat dit een kick-out-de-witte-man-canon is?

‘Ja. Wij hebben rekening te houden met de vraag of we niet te eenzijdig een bepaalde richting zijn ingeslagen. Iedereen, ook de politiek, zal wel een mening over onze keuzes hebben. Dat is onvermijdelijk.’

Loopt u met een toevoeging als De Kom niet het gevaar dat iedereen op zoek gaat naar zijn eigen identiteit in deze canon, in plaats van dat het een gemeenschappelijk ding is?

‘Nee. We wilden met biografie en verhalen herkenbaarheid opwekken en daarom zo breed mogelijk zijn in onze vensters. Maar het was niet de bedoeling iedere gebruiker iemand toe te bedelen bij wie hij of zij zich comfortabel voelt. Het gaat om het geheel. We zijn er echt huiverig voor geweest om een identiteitsversterkende canon te maken.’

U moest van de minister ook opnieuw oordelen over ‘keuzen die op grond van inzichten van toen zijn gemaakt’. Zijn de visies van historici in veertien jaar zo ingrijpend veranderd dan?

‘Ja, voor een deel wel. Er is bijvoorbeeld voortschrijdend inzicht over in welke mate de Bijbel bijdroeg aan de ontwikkeling van het standaard-Nederlands. En er is nieuw onderzoek naar de ‘politionele acties’ in Indonesië.’

U schrijft zelfs dat de canon voor een deel gedateerd was.

‘Ja, met name de laatste vensters. Veertien jaar geeft echt een ander perspectief op met name het recente verleden. Het venster ‘Europa’ is gebleven, maar daar stond de Brexit nog niet in. Er was een venster met ‘Suriname en de Nederlandse Antillen’, maar de Antillen zijn in 2010 ontmanteld. Het venster ‘De gasbel’ hebben we uiteraard moeten herschrijven, maar ook omgedoopt tot ‘Kolen en gas’. Daarmee konden we de mijnbouw in Limburg toevoegen en nog een andere doelstelling verwezenlijken: aandacht voor de regio.’

Moeten we met een zekere lichtvoetigheid naar de canon kijken? U noemt het zelf ‘een uitdagende puzzel’.

‘Ja, we hebben de puzzel gelegd, hij is in balans, maar er zijn ontzettend veel stukjes die niet pasten en die wel belangrijk zijn voor de Nederlandse geschiedenis.’

Muziek zit er nog steeds niet in. Architectuur nauwelijks.

‘Nee, dat konden we onmogelijk in vijftig vensters dekken. Daarvan zijn we ons bewust.’

In de vorige canon waren slechts drie vrouwen opgenomen, schrijft u. Historisch gezien speelden mannen, zeker in de vroegere geschiedenis, toch ook een grotere rol?

‘Dat is het bestaande beeld, maar dat ontneemt het zicht op gender-verhoudingen in de bredere geschiedenis. Een verhaal over zowel de Habsburgers en de Bourgondiërs, waarvoor de laatste jaren veel aandacht is gekomen, kun je heel goed vertellen aan de hand van Maria van Bourgondië in plaats van Karel V. En de kabinetten met Marga Klompé hebben meer bijgedragen aan de uitbreiding van de verzorgingsstaat dan die van Willem Drees, ook omdat er in de jaren zestig meer geld kwam en de ideologie over de rol van de overheid sterker was.’

U schrijft met een zekere trots dat de tijdlijn nu begint bij een vrouw, Trijntje (het oudste menselijke skelet), en eindigt bij vrouwen, met ‘Het Oranjegevoel’ dat bijvoorbeeld het vrouwenvoetbalelftal oproept. Een bewuste accentverandering?

‘Het is emblematisch voor de accenten die wij wilden aanbrengen. Na het venster ‘Europa’ eindigen we nu met iets wat niet politiek is, een beetje luchtig, maar wel heel belangrijk voor de Nederlandse samenleving.’

Lees ook

De eerste canon van Nederland werd in 2006 opgesteld door een commissie onder leiding van historicus Frits van Oostrom. Toen de politiek zich in 2019 mengde in de opdracht aan de nieuwe commissie, liet hij een felle waarschuwing horen. Die leest u hier terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden