Himphamp 3

MET dat stukje over de himphamp heeft Hedenlands in één klap de wondere wereld van de agrarische werktuignaamkunde, de even schilderachtige als ondoorgrondelijke eigenaardigheden der lexicografie én de ongekende verscheidenheid van de ouderlijke onzintaal aangeboord....

Jan Kuitenbrouwer

Kijken wij bijvoorbeeld nog eens naar het himphamp-lemma in het WNT. De gegeven betekenissen variëren van zeer mager persoon tot voorwerp waarvan de naam onbekend is, maar wat ze met elkaar gemeen hebben is iets dat zich niet direct laat herkennen en daardoor onbehagen wekt. Een chaotische opstapeling, een onduidelijk stuk gereedschap, een magere pierlala, een gammel gebouw, iets dat misschien niet eens bestáát.

En dan, als elfde en laatste vermelding: ''t Is himphamp of de gebraden oliemolen! wat is dat (het een of ander gerecht) lekker gebakken!' Dit op gezag van G.J. Boekenoogen, vooraanstaand volkslexicograaf uit de negentiende eeuw, schrijver en uitgever van De Zaansche Volkstaal. Bijdrage tot de kennis van den Woordenschat in Noord-Holland (Leiden, 1897).

Vreemd. In heel Nederland heeft himphamp onherkenbaarheid en onbehagen, en in Zaandam is het een uitdrukking voor als iets lekker gebakken is. Waarschijnlijk begreep Boekenoogen het niet helemaal toen hij het opving en heeft hij gedacht: 't is de Zaanstreek, 't zal wel weer iets met gebak te maken hebben.

Het grappige van dit soort woorden is dat ze hun eigen raadselachtigheid creëren. Een fiets is een fiets, rond zo'n woord zullen niet gauw misverstanden rijzen, maar als het woord van huis uit een raadselterm is (of dat door misverstanden in de loop der tijden is geworden) is ieders lezing van de etymologie zo goed als een andere. Lezer Stijn Berkhout wijst erop dat Ethel Portnoy de term gebruikt in haar bekende boek Broodje Aap. Uit The types of the Folktale (Helsinki, 1961) citeert Portnoy: 'De minnaar van een boerin zou graag verlost zijn van haar echtgenoot. Dus haalt hij een edelman over om de echtgenoot diverse moeilijke opdrachten te geven, en, tenslotte, het maken van een ''Himphamp'' - of ''fimfarum'' of ''wirrwarr'' in andere versies. De echtgenoot is ten einde raad, maar de duivel komt hem te hulp, en maakt, door middel van een toverspreuk, een ''Himphamp'' waarop, in obscene houdingen, de vrouw, haar minnaar, de dienstmeid, enz. aan elkaar vastzitten.'

Stijn zegt het niet met zoveel woorden, maar het ligt voor de hand dat iemand die dit woord voor het eerst in deze context tegenkomt, aanneemt dat een himphamp een pornografisch houtsnijwerkje is of iets dergelijks. Hetgeen hij kan staven met een citaat uit een serieus en bekend boek. Het is dat de H van het Woordenboek der Nederlandse Taal al klaar was toen Broodje Aap verscheen (1978), anders had die betekenis er misschien óók nog bij gestaan.

Hedenlands moet Portnoys succesboek nauwgezet hebben gelezen; zijn exemplaar blijkt vol aantekeningen te staan. Bijvoorbeeld, bij de urban legend over albino krokodillen in het riool van New York: 'Als thema gebruikt in aflevering van de Wrekers.' En in de kantlijn van pagina 146, naast de himphamp-passage: 'Nonsenswoord van Pa. Weet hij de betekenis?' De betekenis. Alsof die hier onomstotelijk was vastgesteld!

Want hoe kwam Portnoy aan himphamp? Ze heeft het citaat vertaald uit het Engels, die Engelse tekst was misschien een vertaling uit het Fins, en telkens stond daar dus een fantasiewoord, dat moest worden vervangen door een lokaal equivalent. Wat te doen?

Kent het Fins de himphamp ook? Schrapen ze in Finland de sloten leeg met pornografische houtsnijwerkjes?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden