Hillary! Tragedie in vijf bedrijven

Het moest de bekroning worden van een lang leven vol politieke en persoonlijke veldslagen: Hillary Clinton als de eerste vrouwelijke president....

Ja, Hillary Clinton vliegt nog door Amerika in haar campagnevliegtuig. Donderdag South-Dakota, vrijdag Oregon, zaterdag Kentucky. Ze vertelt in zaaltjes dat zij de sterkste president zal zijn en nooit op zal geven. ‘Het is niet voorbij!’, scanderen haar aanhangers en ze houden de bokshandschoen in de lucht die een symbool is geworden voor haar strijdvaardigheid. Ze viert zelfs nog overwinningen, compleet met confettikanon.

Maar dat alles kan het grote drama van haar mislukte kandidatuur niet meer verbergen. ‘De bodem valt eruit’, zegt een campagnemedewerker, uiteraard anoniem. ‘Wij hebben dit verloren in februari’, stelt een ander gelaten. Alleen nog door een wonder kan Hillary Clinton in januari het Oval Office betreden. Een behulpzame blogger meldt dat er een kans van een op 280 duizend is dat Barack Obama door de bliksem wordt getroffen.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Hillary Clinton zou deze herfst tot de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten worden gekozen. Het zou de kroon worden op een buitengewoon politiek leven, een beloning na publieke vernedering, een comeback van de comeback kids: Bill en Hillary, Amerika’s vreemdste, bekendste en meest omstreden partners in liefde en politiek. Dat de Democraten haar zouden nomineren, was voor velen een gegeven. Maar Clinton struikelde. En al haar ervaring, discipline en vechtlust konden haar niet meer redden.

Een tragedie in vijf bedrijven.

Haar beurt

Toen Hillary Rodham begin jaren zeventig net was afgestudeerd, aarzelde ze langdurig of ze haar geliefde Bill Clinton naar het weinig mondaine Arkansas moest volgen. Vrouwelijke mentoren probeerden het uit haar hoofd te praten: ze was slim en had een grote toekomst voor zich.

Maar Hillary laadde haar kleren, boeken en stereo-installatie in een Volkswagen en reed van Washington naar het zuiden. Zij geloofde toen al dat Bill president van de Verenigde Staten kon worden. Ze maakten het tot hun gezamenlijke twintigjaarproject. Zonder Hillary, zo schrijft haar biograaf Carl Bernstein, was Bill nooit president geworden. Hij had het politieke talent, zij voegde de noodzakelijke discipline en vechtlust toe.

Zij bepaalde met hem al die jaren de strategie, schreef soms zijn toespraken en nam de leiding als er politieke aanvallen moesten worden afgeweerd. Als een van Bills vele minnaressen uit de school klapte, nam ze hem in bescherming en probeerde de reputatie van de vrouw in kwestie te verwoesten. Zelfs nadat hij haar voor het oog van de wereld had voorgelogen over Monica Lewinsky, vocht ze met al haar kunnen tegen de Republikeinse pogingen hem af te zetten.

Het huwelijk stond op springen, maar zij bleef en besloot eindelijk zelf de politiek in te gaan. Alleen zo kon ze vermijden, legde ze uit aan sceptische vrienden, dat ze de rest van haar leven de ‘voormalige first lady’ zou blijven. Bill vocht hard voor haar succes, volgens vrienden omdat hij haar iets schuldig was. Het was ook een kans om de geschonden reputatie van de Clintons te herstellen.

Ze bleek het te kunnen: campagne voeren bij de boeren in de staat New York, een bescheiden en ijverig senator zijn, ja zelfs vriendschap sluiten met de conservatieve senatoren die haar en Bills aartsvijanden waren geweest. Met het oog op de toekomst waakte ze ervoor links te zijn. Ze stemde voor de Irak-oorlog en de strafbaarstelling van het verbranden van de Amerikaanse vlag.

Volgens sommige bronnen spraken de Clintons al in 1993 af dat zij na hem zou proberen president te worden. Waar of niet, in 2006 achtte ze de tijd rijp. Schaduw-president was ze al geweest. Nu was het haar beurt om het land te leiden.

De onvermijdelijke president

‘Ik doe mee, en ik doe mee om te winnen’, zei ze bij de aankondiging van haar kandidatuur, gezeten op een bank in haar stadsvilla in Washington. Het was geen grootspraak. Hillary had veel mee, zoals de formidabele fondsenwerf-machine van Bill. Het partij-apparaat, gouverneurs, Congresleden –-bijna iedereen had zijn positie te danken aan het Democratische koningspaar Clinton en beloofde steun.

Hillary wordt sinds haar Witte Huisdagen omringd door een groep vertrouwelingen die ‘Hillaryland’ worden genoemd. Volgens haarzelf blinken ze uit in ‘discretie, discipline en loyaliteit’. Haar campagneteam bestaat grotendeels uit professionals die in het Witte Huis van Clinton hebben gediend. ‘Wij kunnen het gewoon beter omdat we het al eens gedaan hebben’, zei economisch adviseur Gene Sperling.

De strategie was in handen van consultant Mark Penn, die Clinton in 1996 had geholpen bij diens herverkiezing. Hij presenteerde in een memorandum van 350 pagina’s staat voor staat zijn bevindingen: ze was zwaar favoriet. Haar eigen presentatie had ze tot perfectie getraind. Bij tv-debatten stak ze met kop en schouders boven de andere presidentskandidaten uit. Eigenlijk voerde Hillary Clinton de campagne van een incumbent, een zittende president.

Hoogmoed komt voor de val

Het is Clintons grote pech dat net in het jaar van haar kroning Barack Obama ten tonele verscheen. De Clintons herkenden zijn talent, maar de peilingen suggereerden dat hij geen ernstige bedreiging vormde. Tot in Iowa bleek hoe strak zijn campagne was georganiseerd. En hoe goed zijn boodschap aansloeg: na twee termijnen George Bush snakken Democratische kiezers naar verandering.

Maar Hillary Clinton benadrukte juist haar ervaring. ‘Klaar op dag één’ , zei ze steeds. Mark Penn en andere Clinton-adviseurs vochten de vorige oorlog uit. De Republikeinen hadden de Democraten de laatste paar verkiezingen steeds als ruggengraatloze types neer kunnen zetten. Dat zou hen niet gebeuren, en met een vrouw moesten ze extra oppassen.

Dus speelde Hillary Clinton de verantwoordelijke opperbevelhebber en vrouw met ervaring. Zo voerde ze eigenlijk al de grote verkiezingscampagne tegen de Republikeinen, terwijl de Democratische deelnemers aan de voorverkiezingen, linkser dan het algemene electoraat, nog moesten stemmen.

In zijn hoogmoed dacht Hillary’s establishment-campagne niet verder dan Super Tuesday op 5 februari. Op dat moment zou haar kandidatuur veilig zijn gesteld, meende Penn. De staten waar geen voorverkiezingen maar caucuses werden gehouden, een soort kiesvergaderingen met hoofdelijke stemming, hadden weinig belangstelling van Hillary’s team. Het gevolg was dat Obama in de maand na Super Tuesday elf staten achter elkaar won met grote marge, en een voorsprong nam die ze nooit meer heeft ingehaald.

Achter de schermen heerste intussen een voortdurende oorlog tussen campagnemedewerkers. Op ‘Ballston’, zoals het hoofdkwartier buiten Washington wordt genoemd, opereerden verschillende clans van adviseurs. De mensen van Penns firma lagen overhoop met de rest, de adviseurs van Bill met die van Hillary.

De strijd ging onder meer over het imago van Hillary Clinton. Sommigen meenden dat de mechanisch perfecte kandidaat meer menselijkheid moest laten zien. Er volgden vlak voor de aftrap wat pogingen toe, en de tranen die haar comeback in New Hampshire inleidden, waren veelbelovend. Maar Penn hield vast aan zijn ‘ervaring’-campagne, want zijn peilingen gaven aan dat dat de beste weg was.

De loyaliteit van ‘Hillaryland’ bleek ook een nadeel te kunnen zijn. Clinton bleef lang vasthouden aan haar vertrouweling en campagnemanager Patti Solis Doyle, terwijl die, net als bij de senaatscampagne, al het geld erdoor joeg.

Clinton moest bijspringen met vijf miljoen dollar uit eigen vermogen. Solis Doyle vloog eruit.

Hoe slechter het ging met de campagne, hoe meer ervaren krachten van vroeger werden ingezet. Maar de gevechten achter de schermen namen niet af. In de media lekte een ruzie tussen Penn en de oude Clinton-loyalist Harold Ickes uit, waarbij de twee elkaar een paar keer ‘F- you!’ toeschreeuwden, zoals de Amerikaanse kranten het discreet spellen. Uiteindelijk moest ook Penn het veld ruimen.

De beruchte ‘Clinton-machine’ liep een stuk minder soepel dan de campagne van nieuwkomer Obama. Nauwelijks een aanbeveling voor een kandidaat die zegt op dag één klaar te zijn voor het Witte Huis.

De onsympathieke Clintons

Terugvechten kunnen de Clintons. In hun reactie op het Obama-fenomeen legden ze de agressie aan de dag die hen in hun lange en turbulente carrière vaak had gered. De campagne verspreidde folders en zond spotjes uit waarin Obama’s standpunten werden verdraaid. Bill Clinton, overal campagne voerend voor zijn vrouw, beweerde dat Obama’s verzet tegen de Irak-oorlog ‘één groot sprookje’ was. Hij viel de media aan, die volgens hem voor Obama waren gevallen. En hij probeerde Obama na diens overwinning in South-Carolina weg te zetten als een zwarte kandidaat die nooit veel blanke kiezers kon winnen.

Hillary deed uitspraken die verder gingen dan gebruikelijk in een voorverkiezingscampagne, bijvoorbeeld door de Republikeinse tegenstander aan te prijzen: ‘Ik heb een leven vol ervaring die ik naar het Witte Huis meebreng. Ik weet dat senator McCain een leven vol ervaring meebrengt naar het Witte Huis. En senator Obama heeft een toespraak die hij hield in 2002.’

In zijn dagelijkse telefonische persconferentie stelde Clintons keiharde communicatiedirecteur Howard Wolfson bij voortduring vast dat Obama ‘de opperbevelhebber-drempel’ niet was gepasseerd. En de ongeldige voorverkiezing in Michigan, waar Obama’s naam niet eens op het stembiljet stond, moest gewoon meetellen. In televisiedebatten lanceerde Clinton harde persoonlijke aanvallen.

De campagne slaagde er zeker in de twijfel over Obama aan te wakkeren. Maar er gebeurde ook iets anders: het publiek werd herinnerd aan de veldslagen van het Clinton-tijdperk, toen Hillary zei dat ze het slachtoffer waren van een ‘grote rechtse samenzwering’. En aan de leugenachtigheid die beide Clintons soms aan de dag hadden gelegd. Bill Clinton – een troefkaart in de campagne omdat het onder zijn bewind beter ging met Amerika – liet als pitbull van de campagne juist zijn mindere kanten zien. Wat zou hij dadelijk in het Witte Huis gaan doen? Wilde Amerika echt terug naar de Clinton-oorlogen? De columnisten en televisie-analisten, die de Clintons vroeger soms met tegenzin hadden verdedigd tegen de Republikeinse aanvallen, voelden zich bevrijd en maakten het echtpaar af.

De indruk van onoprechtheid werd nog versterkt toen Hillary Clinton, om haar ervaring te onderstrepen, loog dat ze onder scherpschuttersvuur was geland in Bosnië. Veel kiezers die haar capabel vonden, zeiden afgestoten te zijn door de campagne. De zwarte Democraten, ooit hondstrouw aan de Clintons, meenden dat een van hen onheus werd bejegend en liepen massaal over naar Obama.

De comeback als vechter

Met haar rug tegen de muur hervond Hillary Clinton haar stem. Vanaf de voorverkiezing in Ohio begin maart transformeerde ze in een kampioen van de kleine man. De term ‘opperbevelhebber’ liet ze in de kast, nu ging het de hele tijd over ‘vechten’ . Voor de belangen van de nachtzuster en de vrachtwagenchauffeur, maar ook voor zichzelf in deze uitzichtloze positie.

Nu ze niet meer poseerde als de onvermijdelijke volgende president, was Clinton bevrijd van haar mechanische uitstraling. ‘Ze heeft eindelijk plezier’, zei een naaste medewerker, en het was te zien. In haar nieuwe gedaante heeft Clinton Obama eindelijk in het nauw gebracht, ook al omdat hij zelf werd geplaagd door de beelden van zijn radicale ex-predikant.

Maar het is te laat.

Het gezicht van Bill Clinton, achter zijn vrouw bij de overwinningstoespraak in Indianapolis vorige week, stond oneindig teleurgesteld, al probeerde hij het te verbergen. Negen dorpen op een dag had de ex-president aangedaan in North-Carolina, en gepleit voor zijn vrouw. Toch gebeurt nu het ondenkbare: de Clintons moeten zich neerleggen bij een nederlaag. Hun gezamenlijke reis naar de top, voor de tweede keer, is gestrand. Hun naam, bijna twee decennia dominant in de Democratische Partij, heeft schade opgelopen. Een nieuwe generatie dient zich aan.

Een troost voor Hillary Clinton is dat ze toch geschiedenis heeft gemaakt. Nog nooit heeft een vrouw het zo ver geschopt in de Amerikaanse politiek. Ze is uit de schaduw van haar echtgenoot getreden en heeft bewezen een sterke kandidaat te zijn. Ze wordt alom geprezen om haar vechtlust en discipline. Ze heeft de aanvallen op Obama gestaakt en het ziet er naar uit dat ze hem volledig gaat steunen, zodra de laatste kiezer op 3 juni heeft gestemd. Zo legt ze de basis voor haar verdere politieke carrière: als meerderheidsleider in de Senaat of als gouverneur van New York. En mocht Obama het niet redden tegen McCain, dan kan ze in 2012, op 65-jarige leeftijd, opnieuw proberen president te worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden