REPORTAGE

Hij ziet wanhopige vluchtelingen van dichtbij

Op stel en sprong vertrok de fregat Van Amstel - gemaakt om oorlog mee te voeren - naar de Egeïsche Zee om naar vluchtelingenbootjes te speuren. Het geeft de bemanning een dubbel gevoel.

Matroos Boy Schenk.Beeld Defensie

De brug van het schip is nog vrijwel geheel in duisternis gehuld om half zes in de ochtend. Er is alleen de weerschijn van radarschermen. Daartussen bewegen zich de schaduwen van bemanningsleden, als schimmen uit een andere wereld. Met verrekijkers turen ze naar buiten. Het prille licht van een nieuwe dag verdrijft de nacht, aan bak- en stuurboord doemt land op, de wind is straf, de zee onstuimig. Het is de grens tussen Europa en Azië in de morgenschemering.

Een donkere gestalte speurt vanuit zijn stoel het water af. Dit is het uur waarop ze vaak komen, zegt hij. Als ze komen, moet hij ze helpen tegenhouden.

'Ze' zijn de migrantenbootjes die van Turkije naar een nabijgelegen Grieks eiland proberen over te steken. Ze willen de grens tussen twee continenten passeren, de grens tussen oorlog en vrede, de grens tussen armoede en welstand. Maar: de kans dat we vandaag bootjes zullen zien is niet groot. 'De golven zijn vrij hoog.'

Op stel en sprong

Het duurt even voor de man in het duister zich laat herkennen, het is Dick van der Neut zelf. De 49-jarige commandant van Zr. Ms. Van Amstel, het fregat dat in maart in allerijl naar de Egeïsche Zee werd gestuurd om samen met zeven andere NAVO-schepen te gaan helpen bij het indammen van de vluchtelingenstroom.

Bijna een miljoen vluchtelingen waren in 2015 via Turkije en Griekenland naar Europa gekomen. De Europese regeringen maakten zich zorgen over de opvang van al die mensen, de overbelasting van hun verzorgingsstaten, de binnenlandse spanningen en de opmars van populisten. Niet nog zo'n jaar. De NAVO werd te hulp geroepen. Marineschepen met hun geavanceerde verkenningsapparatuur zouden bewegingen van mensensmokkelaars gaan signaleren en rapporteren, zodat de Turkse en Griekse kustwacht en de Europese grensbewakingsorganisatie Frontex de migrantenboten konden onderscheppen.

Het ging allemaal op stel en sprong. De Van Amstel lag begin februari nog bij Noorwegen, toen besloot de NAVO tot de missie, het fregat werd teruggehaald naar Den Helder, op 7 maart volgde het bevel tot vertrek. Daar gingen Van der Neut en zijn 155 bemanningsleden. Ze wisten nog niet hoe ze hun taak precies moesten invullen, 'bizar', zegt een officier. Maar op 14 maart begon het fregat zijn werk in het operatiegebied.

Commandant Dick van der Neut.Beeld Defensie

Grote grijze kater

Deze ochtend ligt het bij de nauwe zee-engte tussen het Griekse eilandje Oinoussa en het Turkse schiereiland Karaburun. De voorsteven is gericht op de doorgang tussen de twee landmassa's. Op het achterdek draait de radarschotel onvermoeibaar haar rondjes, in de commandocentrale onder in het schip staren vele ogen naar monitoren, op de brug volgen de verrekijkers elke beweging. Als een grote grijze kater ligt de Van Amstel voor het muizenhol. Maar er gebeurt niks. Nul bootjes.

Van der Neut staat op. Hij had gelijk. De te hoge golven. Inmiddels is het licht, het bleke, onverschillige licht van een passerend lagedrukgebied. In de vale lucht trekken zwartgrijze regenwolken langs de maan. Op de zijvleugel van de brug, waar rokers hun sigaretje roken, wordt invoelbaar hoe snel de wind de zee kan veranderen in een killer. Hij stuwt het koude water zo gevaarlijk op dat vluchtelingen in goedkope Chinese rubberboten met pruttelende buitenboordmotortjes snel in de problemen kunnen komen. 'Als er dan iets gebeurt, wil je erbij zijn', zegt Van der Neut. Elke ochtend staat hij om vijf uur op om bij schemertijd op zijn post te zijn. De West-Fries, een ingetogen man wars van elke opsmuk, heeft vele zeeën bevaren. Deze tussen Griekenland en Turkije is wisselvallig, zegt-ie, aan zijn sigaret trekkend. 'Ze kan glad zijn als een kopje thee, maar als het dan gaat waaien krijg je diepe kuilen. Valt de wind weg, wordt hij meteen weer een kopje thee.'

Wispelturig, verraderlijk, verleidelijk - de Egeïsche Zee. Bakermat van beschavingen, bron van mythen en legenden, speelveld van goden en godinnen. Athene, Rome, Byzantium en het Ottomaanse Rijk gebruikten haar om handel te drijven, te koloniseren en oorlog te voeren. De Grieken vernietigden er de Perzische vloot, de kruisvaarders passeerden haar op weg naar het Heilige Land en de Turken maakten er na hun Europese veroveringen een Ottomaanse binnenzee van. Op dit kruispunt van oost en west heeft het altijd geschuurd. Zo bezien is er met de vluchtelingencrisis en de Nederlandse marine-aanwezigheid meer continuïteit in de historie dan ons soms lief is.

Tekst gaat verder onder de foto.

Bemanningsleden met verrekijkersBeeld Defensie

Hoogste geweldsspectrum

Tegelijkertijd heeft de missie iets ongerijmds. Het fregat is een oorlogsschip, geschikt voor actie in 'het hoogste geweldsspectrum'. Het is uitgerust met Harpoon- en Sea Sparrow-raketten, een snelvuurkanon, torpedobuizen en een Goalkeeper-vuurleidingssysteem. Er kan worden gevuurd op alles wat zich op of onder water en in de lucht bevindt. Er kan mee worden gevochten tegen Russen en Chinezen, maar nu volgt het vluchtelingenbootjes.

'Een nieuwe taak', zegt een wachtsofficier, een vrouw van 35. 'Komt door de ontwikkelingen in de wereld.' De marine kreeg de afgelopen jaren opdrachten die meer tegen het civiele aanliggen. Zij bestrijdt drugsbenden in de Cariben, verdedigt de koopvaardij tegen piraten in Oost-Afrika, helpt ebola-landen in West-Afrika. Maar dit - de vluchtelingencrisis - is van een andere orde. 'Het leeft erg in Nederland, meer dan de drugs in de West', zegt Van der Neut.

De bemanning opereert ditmaal in een groter spanningsveld. Op een flatscreen geeft Sjors ter Veen, luitenant ter zee 1e klasse, die spanning een gezicht. De verschrikte gezichten van vluchtelingen in een rubberbootje, sommige liggen in het water. De Van Amstel had de boot gesignaleerd, waarna de Turkse kustwacht werd ingeseind. Er zijn foto's van gemaakt, de officier laat ze tijdens een briefing aan de pers zien om het minder abstract te maken.

Pure wanhoop

Ter Veen: 'Het zijn gewoon arme mensen die niks hebben en willen oversteken. De mannen aan de buitenkant, vrouwen en kinderen in het midden. Soms 48 mensen in een bootje voor 20 personen. Mensensmokkelaars leveren de boot en zeggen: zie maar dat je het haalt.'

Van der Neut: 'Die mensen in het water zijn daar niet per ongeluk gekomen. Ze springen er uit paniek in. Ze willen niet door de Turken worden teruggebracht. Pure wanhoop.'

Ter Veen beklemtoont dat het fregat er alleen is om migrantenbewegingen in kaart te brengen, waarna Grieken, Turken en Frontex de vluchtelingen moeten oppikken. 'Alleen als er mensen dreigen te verdrinken, grijpen we in.'

Het patrouillegebied van de Van Amstel ligt bij het Griekse eiland Chios. Op het smalste punt is de afstand tot de Turkse kust slechts 7,5 kilometer. Het eilandje Oinoussa ligt vlak voor Chios. Er is een vuurtoren die op zo'n hagelwit Grieks-orthodox kerkje lijkt. Daarboven ligt een Griekse kustwachtpost. Kijk, zegt de vrouwelijke wachtofficier op de brug, en geeft een verrekijker. Op het strand liggen oranje zwemvesten, van migranten die het hebben gehaald en vandaar zijn overgebracht naar Chios. Oinoussa is onbewoond en onherbergzaam, maar het is Grieks grondgebied, dus een benijdenswaardig voorportaal voor Europa.

Steeds minder migranten komen zo ver. Op 7 maart begon de NAVO-operatie en op 20 maart ging het akkoord in dat Europa met Turkije sloot over het terugnemen van vluchtelingen. Sindsdien is de toestroom verminderd. Van der Neut: 'Als we bewegingen melden, komen de Turken aanstuiven. In de eerste dagen zagen we nog meerdere bootjes per dag. Nu één bootje, soms twee. Als wij in een gat liggen, is het gat dicht. Er waren meerdere dagen van nul op Chios.'

Deze nul is de maritieme variant van de nul die eerder op land werd bereikt aan de Oostenrijks-Sloveense grens na het afsluiten van de Balkanroute. 'Professioneel benaderd is de operatie een succes', zegt Ter Veen. In menselijk opzicht raakt het hem. 'Ben er niet trots op.'

Tekst gaat verder onder de foto

De Zr. Ms. Van Amstel op de zee tussen Griekenland en Turkije.

Dubbel gevoel

De bemanningsleden voelen dat ze tegen een grens aan zitten. Jagen op drugsbootjes, piraten en mensensmokkelaars - prima. Maar jagen we nu ook niet op mensen? Matrozen Alex Bookelman (30) en Bas van den Brink (25) hebben een dubbel gevoel. Van den Brink: 'Wij zien de wanhoop als ze aangehouden worden. Een man die zijn arm om zijn vrouw slaat. Triest. Maar het is nodig. Europa kan de toestroom niet aan.'

Ter Veen wijst op de morele plicht om Syrische oorlogsvluchtelingen te helpen. Anderzijds worden migranten gezien als bedreiging voor de verzorgingsstaat. Ook willen we niet dat asielzoekers verdrinken. 'We leveren een directe bijdrage aan hun veiligheid.'

De officier is 38, zat acht jaar bij de onderzeedienst. Vijf weken onder water. 'Je bestaat niet meer voor de buitenwereld.' Nu op open zee laat hij zijn gedachten de vrije loop. Hij vindt bezinning belangrijk. Zestig bemanningsleden tekenden in op een door hem te organiseren Auschwitz-excursie. 'Iedereen heeft zijn eigen verantwoordelijkheid. Daar geloof ik in.' Hij verwijst naar het Eichmann-proces en Hannah Arendt. Een marinevoorlichter kijkt verstoord op. Waar gaat dit heen? Ter Veen heeft het over het belang van een kritische houding, maar neemt net op tijd de bocht naar de veilige haven van de hiërarchie. Iedereen mag zijn zegje doen, maar als er een plan is, moet iedereen zich eraan houden. Bovendien moet worden gedaan wat de politiek wil.

Legale immigratie

Die vindt dat de ongecontroleerde instroom moet worden gestopt en vervangen door legale immigratie. Daar kunnen de bemanningsleden zich in vinden. Het woord 'kanaliseren' valt. Van der Neut: 'Als je dit ongecontroleerd laat doorgaan, blijven er mensen komen en verdrinken.'

Het fregat passeert Chios, waar Homerus volgens de overlevering op een rots aan zee zat toen hij die door zijn blindheid niet meer kon bevaren. De wind is er nog, maar de zon is terug. Het azuurblauwe zeewater schittert. Soms is het zo helder dat je de wrakstukken van Ottomaanse galeien op de bodem kunt zien liggen, wordt gezegd. Een keer speelden dolfijnen met het schip. Wiebe van Beek (41), de eerste officier, laat een filmpje zien. Een liefdesspel van verbluffende schoonheid. Van Beek wil de resten van Troje gaan bekijken. Hij heeft het over de Arabische Lente. 'Die leek zo fantastisch, en kijk nu eens.'

De Van Amstel koerst naar het Turkse Izmir. Een stukje Holland ver van huis. Tussen de middag wordt er warm gegeten, woensdags en zondags is er nasi, bij de broodmaaltijden staan er tupperware-bakken met dozen hagelslag en potten appelstroop en pindakaas.

de commandocentrale onder in het schip.Beeld Defensie

Gevaarlijke stroming

Matroos Boy Schenk is een Schiedammer van 21. Zodra migranten worden waargenomen, moet hij erop af met zijn RHIB, een snelle motorboot, om eventueel eerste hulp te verlenen. Het is 's nachts meermalen gebeurd. Binnen vijf minuten is hij aangekleed en ligt hij met de boot in het water. Weinig bemanningsleden komen zo dicht bij de vluchtelingen. 'Je ziet hoe bang ze zijn terug te moeten naar Turkije. Ze springen van de boten af om alsnog naar Griekenland te komen. Gevaarlijk vanwege stroming.' Het grijpt Schenk aan. 'In Nederland zijn er protesten, maar ik zie het van dichtbij.'

Als hij de bezoekers terugbrengt naar de wal in Izmir, stampt de boot op de golven. De kracht van de zee wordt voelbaar, zelfs bij een gematigde wind. Hoe moet dit voor vluchtelingen zijn in een gammele boot, roept een vrouwelijke collega.

Vanuit de haven is te zien hoe het fregat in het licht van de ondergaande zon een steeds kleiner stipje wordt als het terugkeert naar het patrouillegebied. Niet alleen de hagelslag, maar ook alle dilemma's uit de Nederlandse maatschappij varen mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden