Hij was een Jood, pech gehad

De Franse kapitein Alfred Dreyfus zou een Duitse spion zijn. Hij werd veroordeeld, maar was onschuldig. Een mega-affaire.

Een Franse tragedie met een happy end, zo kan de affaire-Dreyfus die Frankrijk van 1894 tot 1906 in zijn greep had, het beste omschreven worden. Kapitein Alfred Dreyfus stond op het punt te worden opgenomen in de Franse generale staf, toen hij ervan werd verdacht een Duits spion te zijn. Aanleiding tot die verdenking was een document dat de militaire contraspionage had opgediept uit de prullenmand van de Duitse militaire attaché, Von Schwarzkoppen.

Hoewel Dreyfus' handschrift verschilde van dat op het document, hielden medewerkers van de contraspionage, gesteund door de hoogste militairen en de minister van Oorlog, vol dat hij de schuldige was. Ondanks het ontbreken van bewijs werd Dreyfus op 15 oktober 1894 gearresteerd en twee maanden later door een unanieme krijgsraad veroordeeld tot degradatie en levenslang verblijf in een strafkolonie.

Hoe was zo'n justitiële blunder mogelijk? Alfred Dreyfus was als officier een buitenbeentje - niet van aristocratische afkomst, introvert, verlegen, meer intellectueel dan houwdegen. Dat wekte weerstand bij zijn superieuren en collega-officieren. Maar vooral had Dreyfus de pech dat hij een Jood was in een tijd dat, na de nederlaag in de Frans-Duitse oorlog (1870/71), antisemitische agitatie in Frankrijk hoogtij vierde.

Aanhangers van het ancien régime en toonaangevende rooms-katholieken encanailleerden zich openlijk met het antisemitisme dat door het veelgelezen blad La Libre Parole dagelijks werd uitgedragen. De trieste paradox wilde dat de veroordeling van Dreyfus die Jodenhaat tot nog grotere hoogtes opzweepte.

Terwijl de arme Dreyfus wegkwijnde in de hitte van Duivelseiland, bij Frans Guyana, ontwikkelde de affaire zich snel ad absurdum. Een nieuw hoofd van de militaire contraspionage, kolonel Georges Picquart, ontdekte al een half jaar na de veroordeling van Dreyfus dat niet hij, maar een andere officier, graaf Esterhazy, de gezochte spion was. Hij informeerde de stafchef en de minister, maar zonder resultaat. Picquart werd weggepromoveerd en vervolgens zelfs veroordeeld wegens 'het lekken van militaire geheimen', Esterhazy werd vrijgesproken en tegen Dreyfus werden met stilzwijgende goedkeuring van de hoogste autoriteiten vervalste documenten in omloop gebracht.

Wel had zich intussen een groep verdedigers van Dreyfus geformeerd, onder wie de schrijver Émile Zola en de politici Clémenceau en Jaurès. Een verbeten strijd barstte los waarin de militaire top, de antisemieten en vooraanstaande katholieken zich staande probeerden te houden tegenover de verdedigers van de idealen van de Republiek. (Volgens de anti-Dreyfusards stonden de natie en het roemrijke leger tegenover het 'Joodse syndicaat'.)

Na een mislukte poging tot staatsgreep van uiterst rechts kwam er eindelijk beweging in de zaak; Dreyfus werd - na vier jaar - teruggehaald van het Duivelseiland, het Hof van Cassatie vernietigde het vonnis, waarna hij opnieuw werd veroordeeld door een krijgsraad en eind 1899 gratie kreeg. Pas in 1906 werd hij van elke blaam gezuiverd, kreeg hij zijn rang van kapitein terug en ontving het Légion d'Honneur.

De Britse historicus en romancier Piers Paul Read vertelt het verhaal in geuren en kleuren, waarbij echter de vraag opdoemt welk nieuw gezichtspunt hij aan deze al dikwijls beschreven geschiedenis weet toe te voegen. Wat betreft de kern van de affaire - Dreyfus' onschuld en de steeds vreemdere bochten waarin de legerleiding zich wrong - volgt Read de inmiddels klassieke versie van de Dreyfusards.

Het nieuwe zit erin dat hij begrip vraagt voor de positie van de katholieken die beducht waren voor het antiklerikalisme in het republikeinse kamp. Zo omschrijft hij de rigoureuze scheiding van kerk en staat die in Frankrijk begin twintigste eeuw werd doorgevoerd als 'de prijs die de Franse katholieken moesten betalen voor hun steun aan de verliezers in de affaire Dreyfus'. Het is een poging tot nuancering die nauwelijks overtuigt.

Piers Paul Read: The Dreyfus Affair - The story of the most infamous miscarriage of justice in French history.

Bloomsbury; 408 pagina's; ca. € 29,80.

ISBN 978 1 4088 0139 0.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden