'Hij was de strijd voor het zwakkere aan het verliezen'

Van het gezicht van Volkert van der G. zijn maandag verschillende gradaties van emotie af te lezen, wat in elk geval weerspreekt dat hij een ijskouwe kikker is....

Naarmate het onderwerp dichterbij komt, duurt het zoeken naar de juiste woorden ook langer. Zoals wanneer uit het rapport van het Pieter Baan Centrum wordt geciteerd dat hij een man is met weinig tolerantie. Is dat zo, vraagt rechter Bauduin. 'Tolerantie dat is. . . hoe moet ik dat zeggen. . . Ik vind wel . . . dat dingen die niet kunnen niet te tolereren zijn. In die zin kan ik het wel plaatsen.'

Voor Van der G. was de Pim Fortuyn het symbool van alles waaraan hij een grondige hekel had: opportunisme, ijdelheid, macht als doel, gebrek aan opofferingsgezindheid. Fortuyns doelen en waarden waren volstrekt anders dan die van Van der G., en met dergelijke types had de milieu-activist niets op.

Pim Fortuyn, in bijna alles het tegendeel van Van der G.: sterke introvertie tegenover uitbundige extravertheid, moeite met het delen van intimiteit tegenover de drang een miljoenenpubliek te laten delen, matigheid tegenover luxe, berekening tegenover impulsiviteit, absolutisme tegenover relativering, perfectionisme tegenover improvisatie.

Maar het zou te ver voeren in die tegenstellingen bouwstenen voor een moord te zien, ook al was er volgens psycholoog Oudejans, een van de opstellers van het rapport, bij Van der G. geen 'scherpe scheidslijn tussen persoonlijk en maatschappelijk belang'. Misschien was het persoonlijke de afspiegeling van bredere maatschappelijke tegenstellingen: de moord als het ultieme symbool voor de strijd tussen hedonisten en soberheid-predikers van de jaren negentig van de vorige eeuw.

Want Van der G. mocht Fortuyn dan ná de moord omschrijven als het symbool van alles wat hij lelijk achtte, ervóór zag hij hem als niet meer dan een man met 'bedenkelijke ideeën'. Hij was slechts 'verontrust' over Fortuyns opkomst. Geen termen die wijzen op blinde paniek en een groot moordrisico: de meeste van Fortuyns politieke tegenstanders lieten zich in scherpere bewoordingen uit.

Wát gebeurde er dan in godsnaam in het hoofd van Volkert van der G., zodat de tamelijk milde kwalificaties betreffende Fortuyn binnen enkele weken uitmondden in moord? Van der G. wist het, zo bleek maandag, zelf niet precies. Tijdens het psychologisch onderzoek was er al zijn twijfel: hoe kon het zijn gekomen dat hij zó ver was gegaan?

Er was geen sprake van een obsessie. Tot op het laatste moment was het onzeker dat de aanslag ook daadwerkelijk zou worden voltrokken. Welke processen leidden daarna tot de fatale schoten? Van der G. nam het woord 'onbewust' in de mond: 'Dat je het pas achteraf beredeneert.'

Dat pas achteraf het waarom van de daad wordt geformuleerd: de nadering van een groot onheil, dat gestopt moest worden; dat er zónder moord meer leed zou ontstaan dan mét moord; dat hij, Volkert van der G., strijder tegen onrecht en vóór de zwakkere, de consequentie moest trekken uit zijn politieke overtuiging.

Maar misschien, suggereerde een andere getuige-deskundige, psychiater De Kom, waren de schoten wel de definitieve afrekening met een eenzame, moeilijke jeugd. 'Als jongere was hij zelf een zwakkere. Psychologisch zat het zwakkere in hemzelf.'

Van der G., zei De Kom, had in de periode voor de moord het idee dat hij de strijd voor de zwakkeren aan het verliezen was. Tot zich de mogelijkheid aandiende zich 'op maatschappelijke schaal' op te werpen als strijder voor het zwakkere en alsnog een winnende daad te stellen. 'Betrokkene besloot daarop toe te slaan', staat er droog in het PBC-rapport.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden