INTERVIEW

'Hij was aanrakerig, zéér aanrakerig'

Woensdag begint Land van Lubbers, een dramaserie over de voormalige CDA-premier. Tijdens zijn bewind deden de journalisten Max van Weezel en Arendo Joustra verslag vanaf het Binnenhof. Ze bekeken de serie alvast.

1986 Lubbers heeft de verkiezingen gewonnen met 54 zetels. Rechts Lubbers' echtgenote Ria, links Molly Rellum, echtgenote van Jan de Koning, toenmalig minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.Beeld anp

Jazeker, zeggen de politiek commentator van Vrij Nederland en de hoofdredacteur van Elsevier eenstemmig, het waren andere en opwindende tijden, die jaren tachtig, ook in de journalistiek. Er was de drank, bijvoorbeeld. Arendo Joustra (Elsevier) 'Er werd veel gedronken, ook door politici. Nee, Ruud Lubbers dronk niet mee, hij kwam nooit in Nieuwspoort.'

Max van Weezel (Vrij Nederland) 'Toen ik in 1976 in Den Haag begon, schrok ik van het drankgebruik. En van het tijdstip. Om elf uur 's ochtends begon het.'

Joustra 'Bij de Volkskrant lag in elke la die je opendeed een fles drank. Sterke drank.'

Van Weezel 'Bij Vrij Nederland tikte iedereen zijn stukken in de maandagnacht. Fles slivovitsj hier, fles whisky daar. Mamma mia.'

Joustra 'Ik begon als bierophaler voor de chef van de sociaal-economische redactie. Om drie uur 's middags moest ik altijd bier voor hem halen. Dronken wij zo veel in Nieuwspoort?'

Van Weezel 'Ik wel.'

Op verzoek van de Volkskrant kijken Arendo Joustra (58) en Max van Weezel (64) naar de eerste twee afleveringen van Land van Lubbers en blikken ze terug op een roerige periode in de politiek. Ruud Lubbers is de centrale figuur in de vierdelige dramaserie van AVROTros. Twaalf jaar lang, een record in de Nederlandse politiek, was de CDA'er premier: van 1982 tot 1994. Afkomstig uit het Rotterdamse bedrijfsleven was Lubbers eerst minister van Economische Zaken geweest in het kabinet-Den Uyl.

De oudere Lubbers (Huub Stapel) kijkt in de tv-serie met studenten terug op een roerige periode, met de nasleep van de oliecrisis, een economische recessie, de mogelijke stationering van kruisraketten, verregaande bezuinigingen en grote maatschappelijk onrust. Het verleden komt tot leven dankzij flashbacks waarin de jonge Lubbers (Guy Clemens) te zien is.

Guy Clemens als de 'jonge' Lubbers.Beeld Avrotros

Joustra en Van Weezel oordelen positief, vooral over Clemens. Joustra 'Als je je ogen dichtdoet, hoor je Lubbers.'

Van Weezel 'Ik vond het mooi. Het zijn altijd dezelfde vragen die terugkeren. Wijkt het niet te veel af van de realiteit? Is het niet te veel drama en fictie? Dat krijgen al die politieke tv-series over zich heen. Die kritiek is altijd een beetje waar, maar tv-makers zullen altijd zeggen dat het nodig is voor de spanning.'

Als verslaggevers van respectievelijk de Volkskrant (en later Elsevier) en Vrij Nederland maakten Joustra en Van Weezel op het Binnenhof de opkomst en ondergang van Lubbers mee. De behendigste naoorlogse premier, noemen ze hem, de Rotterdammer met de kenmerkende borstelige wenkbrauwen.

Huub Stapel speelt de 'oude' Lubbers.Beeld Avrotros

Ruud Lubbers, de politicus

Van Weezel 'Hij kwam in de politiek op voorspraak van allemaal heel linkse types. Joop den Uyl en Hans van Mierlo hadden gehoord dat er ergens in het Rotterdamse bedrijfsleven een linkse jongen zat. Ze zochten een minister van Economische Zaken die goed in het kabinet-Den Uyl zou passen.'

Joustra 'Aan de premier Lubbers gaat een lang verhaal vooraf. Hij was bijvoorbeeld de minister die dronken tegen een paaltje reed. Die minister zie je in de serie goed terug. Toen hij later premier werd, in 1982, dacht iedereen die vage, wollige prater, dat wordt nooit wat met deze minister-president. Hij was ook CDA'er natuurlijk.'

Van Weezel 'We waren voorbereid op functionele wolligheid.'

Joustra 'De stemming sloeg snel om. Als minister-president was het juist tak-tak-tak. Hij ging ook ineens witte overhemden dragen, zoals de Duitse politici, in plaats van van alles wat. Hij wilde zich als zakelijk manifesteren, als man van de inhoud.'

Van Weezel 'Toen hij aantrad, was het werkeloosheidspercentage zo'n 10 procent en de jeugdwerkloosheid kolossaal hoog. De textielindustrie en de scheepsbouw waren ingestort. Later kwam daar de totaal uit de hand gelopen WAO (wet op de arbeidsongeschikheidsverzekering, voorloper van de huidige WIA, red.) Het was tamelijk dramatisch.'

Joustra 'Het was een rechts, hard kabinet. Lubbers maakte een ommezwaai van links naar rechts. Margaret Thatcher, de Iron Lady die in Engeland de mijnen sloot, was niet voor niks jaloers op hem.'

Van Weezel 'Buschauffeurs staakten, vuilnismannen staakten en de brandweer zette het Binnenhof onder het schuim. Vooral de kwestie van de kruisraketten heeft hij goed opgelost. Daar was Nederland over verdeeld. De ene helft was fel tegen plaatsing, de andere fel tegen de Russen.'

Joustra 'Hij was niet bang hè. In de Houtrusthallen bleef hij kaarsrecht overeind terwijl de hele zaal met de rug naar hem toe stond. Dat was die bijeenkomst met Mient Jan Faber en Sienie Strikwerda van het Komitee Kruisraketten Nee. Hij sprak gewoon door. En als demonstranten hem bij zijn vestje grepen, deinsde hij ook niet terug.'

Van Weezel 'Parlementaire journalisten keken tegen hem op, hij was een vakman. Er was ontzag voor hem, we hadden in de gaten dat dit voor Nederlandse begrippen een groot politicus was.'

Joustra 'Als premier moest hij een enorme crisis het hoofd bieden. Ik werkte voor een linkse krant, wij hadden wat later dan anderen in de gaten dat het land economisch aan de rand van de afgrond stond. In de beginperiode was er veel verzet tegen het kabinet. Later pas beseften we dat de bezuinigingen nodig waren om het land er bovenop te helpen. Dat was mijn leerschool.'

Van Weezel 'Het was toen vaak stomvervelend om parlementair verslaggever te zijn, alles was bijna financieel-economisch. Het ging vooral over stofkamoperaties en kaasschaafoperaties.'

Joustra 'No-nonsense hè. Cijfers, cijfers, cijfers, zegt hij ook ergens in de eerste aflevering van de serie.'

Van Weezel 'En nu is hij weer terug in het linkse kamp. Zijn hart klopt voor de vluchtelingen en duurzaamheid.'

Arendo Joustra (l) en Max van Weezel.Beeld Ivo van der Bent

Joustra 'Noodgedwongen was hij jarenlang een pragmaticus. In het buitenland hoefde je je ook niet te schamen voor hem. Als hij bij Ronald Reagan op bezoek ging, gedroeg hij zich niet als de onhandige Nederlander.'

Van Weezel 'Zoals Balkenende.'

Joustra 'Dat was ook omdat hij zich redelijk gelijk voelde aan de wereldleiders.'

Ruud Lubbers en de pers

Van Weezel 'Ik ben vaak bij hem op bezoek geweest, op idioot vroege tijdstippen. Meestal wilde hij om acht uur 's morgens afspreken. En dan was hij al een uur of drie, vier aan het werk. Zijn kamer zat dan vol met staatssecretarissen en CDA-baronnen die hun afspraak met hem al achter de rug hadden. Die gesprekken met mij waren behoorlijk vertrouwelijk en openhartig. Hij leek zijn twijfels te delen.'

Joustra 'Misschien deed hij dat vooral om stemmen te werven onder de lezers van Vrij Nederland.'

Van Weezel 'Dat kan, hoewel destijds zo'n beetje de hele pers links was. Hij had een antenne voor wat er zou gebeuren. O, Vrij Nederland, die komen mij natuurlijk verwijten dat ik een hardvochtig sociaal beleid voer. Dan was hij je dus al een stap voor. Ik zie het zo, begon hij dan. Hij was een menselijk veerkussen.'

Joustra 'We deden allemaal ons best hem kritisch te interviewen, maar hij had veel meer ervaring met dat soort gesprekken dan wij allemaal. Meedenken, dat deed hij. Met de pers en ook met de ministers en staatssecretarissen. Zo zei hij het ook laat me even met je meedenken. En dan had hij al in zijn hoofd zitten wat er moest gebeuren.'

Van Weezel 'Hij was charmant. Altijd even laten merken dat hij je stukje had gelezen. Leuk joh. Het is meer dan een truc. Hij vroeg ook altijd belangstellend hoe het met je ging of informeerde naar je zieke vrouw. Handje hier, handje daar. Hij had dat Bill Clintonachtige, iets wat de meeste Nederlandse premiers niet hebben.'

Joustra 'Maar hij kwam altijd snel weer ter zake. Als hij met je sprak, gaf hij je het gevoel dat jij de belangrijkste man was die er was. Dat is een enorme gave. Iedereen ging aangeraakt de kamer weer uit.'

Van Weezel 'De persconferenties op vrijdag gebruikte hij niet alleen om ons te sturen, maar ook zijn eigen ministersploeg. Hij had vaak een totaal eigen interpretatie van wat er was besloten. Vooral de ministers van de VVD waren na afloop altijd razend van de lezing van Lubbers. Maar dan stond hij alweer met 7-0 voor.'

Ruud Lubbers, de man

Joustra 'Niemand was met hem bevriend. Hij gebruikte als politicus iedereen die voor hem werkte, maar hij verleende nooit nazorg. Als het karwei erop zat, was het klaar. Een vriend werd je nooit. Dat begreep ik wel, je kunt het met zo'n drukke baan ook niet allemaal bijhouden.'

Van Weezel 'Ik denk niet dat iemand in Den Haag echt van hem hield.'

Joustra 'Ria (Lubbers' echtgenote, red.) moest altijd alleen naar de hockeyfeestjes. Hij had er de tijd niet voor. Maar de mensen dachten dat hij zich daar te goed voor voelde. En hij was aanrakerig.'

Van Weezel 'Zéér aanrakerig.'

Joustra 'Vaak was hij zich er niet eens van bewust. In 2005 trok hij zich terug als Hoge Commissaris van de Vluchtelingen. Hij was beschuldigd van ongewenste intimiteiten. In Genève kwam hij in een Amerikaanse sfeer terecht, daar waren aanrakingen ongepast. Er is nooit een smoking gun ontdekt?'

Van Weezel 'De code van de parlementaire pers was daar schrijven we in principe niet over. Zolang het geen invloed heeft op de politieke besluitvorming, moet hij het zelf maar weten. Dat is na Rutger Castricum en zo wel veranderd. Joop van Tijn, mijn collega bij Vrij Nederland, wist dat de secretaris-generaal op de eerste dag van Lubbers' premierschap alle vrouwelijke personeelsleden een briefje had gestuurd dat ze een beetje moesten uitkijken. Want deze man was heel anders dan de heer Van Agt.'

Joustra 'Ria was stevig, dat hielp ook.'

Ruud Lubbers en koningin Beatrix

Joustra 'Ze waren even oud, ze begonnen zo'n beetje tegelijk. Elke maandagmiddag sprak hij met Beatrix, ook over haar kinderen. Ik kan me voorstellen dat Ria jaloers was, al was het alleen maar om de tijd die ze samen doorbrachten. Ze waren generatiegenoten en hadden dezelfde linkse opvattingen.'

Van Weezel 'Dat moest van Prins Claus namelijk.'

Joustra 'Er was een match. Lubbers was ook soepel met het staatsrecht, hij stond veel toe, wilde geen angsthaas zijn. Dat gaf haar ruimte. En die nam ze ook.'

Van Weezel 'Ze hebben met z'n tweeën het land geregeerd, buiten alle normale democratische structuren om. Ze hadden allebei een zakelijke pose, maar waren intussen bezig met de armen, de vluchtelingen, het milieu. Maar dat alles achter een etalage van stoerheid. Ze wilden geen softie lijken.'

Joustra 'In de serie gaan ze bijna zoenen, maar ik denk niet dat er meer was dan een grote verwantschap.'

Ruud Lubbers, de ondergang

Van Weezel 'Zo rond 1992 was hij opgebrand. En de ambtenaren van Algemene Zaken ook. Die waren ook elke dag maar om half vier 's morgens naar het ministerie gegaan.'

Joustra 'Gechargeerd gezegd.'

Van Weezel 'Nauwelijks. Het ontspoorde, mensen werden knettergek.'

Joustra 'Hij ging zichzelf voorbijlopen. Lubbers beschouwde zichzelf als een centrale figuur in de wereldpolitiek. Bij de hereniging van Duitsland zette hij Helmut Kohl op het verkeerde been. Hij had het gewaagd vraagtekens te zetten bij de Duitse hereniging, vanwege de intenties. En er waren telefoontjes met Ghandi, Gorbatsjov. En faxen naar de wereldleiders.'

Van Weezel 'Hij had de fax ontdekt. Om zeven uur 's ochtends faxte hij wat Kohl moest doen. Zijn premierschap eindigde heel weird.'

Losjes

Met Land van Lubbers heeft scenario- en toneelschrijver Ger Beukenkamp opnieuw een politicus als onderwerp genomen. Eerder, in 2010, deed hij dat met Joop den Uyl, in de driedelige VARA-serie Den Uyl en de affaire Lockheed. Theaterdocent Beukenkamp (69) schreef ook series en films over het koningshuis, onder meer Emily, of het geheim van Huis ten Bosch (1996), De Prins en het Meisje (2007) en Majesteit (2010). Net zoals in Land van Lubbers het geval is, worden feiten en fictie daarin losjes verweven.

Joustra 'In het begin hield Ria hem nog met beide benen op de grond. Later lukte dat niet meer. In die laatste periode gebeurde heel rare dingen. Hij wees Elco Brinkman aan als opvolger, maar die ging hem steeds pootje haken. Toen zei hij in een toespraak dat hij bij de verkiezingen op nummer drie van het CDA ging stemmen, Hirsch Ballin. Toen dacht iedereen hij is de weg kwijt.'

Van Weezel 'Matteklap.'

Joustra 'Misschien was hij gewoon overwerkt. Of teleurgesteld. Het werd te veel voor hem. Het kwam ook niet meer goed. Ik was nog op Corfu, daar zou hij benoemd worden tot voorzitter van de Europese Commissie. Het liep totaal mis. Dat was de eerste teleurstelling. Daarna volgde de teleurstelling van de NAVO, daar kwam hij ook niet aan de bak. Hij, de man die met Thatcher en Gorbatsjov sprak en het Witte Huis had bezocht, was geweest.'

Van Weezel 'Ik herinner me een dolgedraaide man.'

Joustra 'We vergeten weleens hoe veel al die mensen in Den Haag hebben geleden. In zijn derde periode als premier zat er niemand meer uit het begin in het kabinet. Alleen hij bleef zitten. Misschien word je daarom wel zo. Dat je denkt...'

Van Weezel 'Dat je God bent.'

Joustra 'Ja. En dan gaat het mis.'

Land van Lubbers, vanaf vanavond op NPO 2, AVROTros, 20.25 uur.

Halfuurtje

In 1984 bracht Lubbers een bezoek aan de Amerikaanse president (en voormalig acteur) Ronald Reagan. Voor het gesprek in het Witte Huis was een halfuur uitgetrokken. De manier waarop Lubbers het gesprek oprekte, is volgens Arendo Joustra typerend voor zijn handigheid. 'Lubbers had de instructie gekregen niet over het verleden van Reagan als acteur te beginnen. Want dan zou het gesprek te lang duren. Toen het halfuur bijna voorbij was, zei hij: 'Goh, Mister President, wat vindt u eigenlijk van de moderne western?' Reagan ging er eens goed voor zitten. Het gesprek liep enorm uit. Dat wekte speculaties in de hand dat ze een zeer goede relatie hadden. Het was pure berekening van Lubbers.'

Beeld anp

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden