postuumFRITS VEERMAN

Hij waarschuwde voor de nucleaire spion maar niemand luisterde

De tragiek van Frits Veerman, op dinsdagochtend op 76-jarige leeftijd overleden in zijn woon- en geboorteplaats Huizen, was dat hij te eerlijk was. Die eigenschap bracht hem danig in de problemen toen hij in de jaren zeventig probeerde te waarschuwen voor nucleaire spionage. Een actie die hem zijn leven lang achtervolgde.

Frits Veerman, een van de eerste bekende klokkenluiders in Nederland.  Beeld Hollandse Hoogte / Marco Okhuizen
Frits Veerman, een van de eerste bekende klokkenluiders in Nederland.Beeld Hollandse Hoogte / Marco Okhuizen

Veerman werkte begin jaren zeventig als technicus bij het Fysisch Dynamisch Onderzoekslaboratorium (FDO), een laboratorium van Stork aan de Czaar Peterstraat in Amsterdam. Hij deed proeven met ultracentrifuges – een techniek om verrijkt uranium te maken – toen de Pakistaanse atoomgeleerde Abdul Khan bij hem kwam werken. Ze raakten bevriend. Veerman, een opgewekte techneut en amateurwielrenner, bracht kaas uit Huizen voor zijn kamergenoot mee. Ze tennisten en spraken ook buiten het werk met elkaar af.

In die privésetting viel Veerman iets op. De charmante en goedlachse ‘Abdul’, zoals hij hem noemde, had tekeningen en foto’s van ultracentrifuges thuis liggen. Een absolute doodzonde. De techniek is zeer geheim, medewerkers van FDO waren gescreend en hadden een geheimhoudingsverklaring getekend. Zijn achterdocht nam toe toen Khan hem een reis naar Pakistan aanbood en vroeg of Veerman ook foto’s van specifieke tekeningen kon maken.

De eerste waarschuwing

De plichtsgetrouwe Veerman wilde zijn directie waarschuwen. Anoniem en licht gespannen – ‘Ik was een beetje bang, je weet nooit wat er gaat plaatsvinden’ – zegt hij erover in de documentaire In de ban van de bom van Frans Bromet, belde hij vanuit een telefooncel. Maar verder dan de secretaresse kwam hij niet. Ook een tweede maal stuitte hij op de secretaresse, die zijn verhaal aanhoorde maar weigerde hem door te verbinden. Er gebeurde niets met de waarschuwingen.

Het gedrag van Khan veranderde. Hij ging grote bestellingen doen die hij naar Pakistan stuurde. Hij sprak in België met mensen af. Hij vroeg Veerman per brief om foto’s te maken en een visum aan te vragen. Veerman begon zijn zorgen nadrukkelijker te ventileren bij FDO. Niemand die naar hem luisterde. En toen Khan een paar jaar later op vakantie ging naar zijn thuisland om per fax te melden dat hij nooit meer terug zou keren, begonnen de problemen. De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), voorloper van de AIVD, onderzocht de spionage waardoor Khan in Pakistan een nationale held werd en het land in staat bleek een atoombom te maken. De BVD kwam ook bij Veerman uit. Die vertelde in het bijzijn van de Stork-directie eerlijk wat hij wist.

Ontslagbrief op de deurmat

Daarna kreeg Veerman een andere baan. Langzaam verdwenen de opdrachten voor die functie waarna hij, toen hij terugkwam van zijn huwelijksreis met Marrie Veerman in 1978, een ontslagbrief op de mat vond. ‘De directie van Stork was woedend dat ik had gezegd dat de Pakistaan een spion was’, zegt Veerman in de documentaire. Hij verliet FDO en werkte tot zijn pensioen bij het Arbeidsbureau.

Maar de affaire-Khan liet hem nooit meer los.

De geheime dienst kwam geregeld langs. Begin jaren tachtig werd hij ontboden in de Bijlmer Bajes, tijdens een bijeenkomst die veel indruk zou maken. Daar zat hij tegenover een tafel vol mannen. Zijn werkgever, afgevaardigden van de Nederlandse Staat. Die maakten hem duidelijk dat het aanzien van Nederland op het spel stond en dat hij geacht werd te zwijgen over wat hij had gezien. Hij bleek zijn baan verloren te hebben omdat hij maar over de zaak bleef praten. De gebeurtenis in de Amsterdamse gevangenis voelde als een gijzeling, zei hij in december tegen de Volkskrant. ‘Er werd druk op me uitgeoefend. Ik werd bedreigd.’

Vechten voor eerherstel

Maar zwijgen deed Veerman niet. Hij zocht de pers en hij vocht voor eerherstel. Hij wees op de rol van de industrie in het schandaal. Khan bestelde voor 25 kilometer aan pijpen bij Daf. En hij kocht voor 800 duizend gulden aan koelinstallaties bij Philips. De veiligheidsdiensten stonden het kennelijk allemaal toe, terwijl Nederland eind jaren zestig het non-proliferatieverdrag had ondertekend.

Khan werd bij verstek veroordeeld tot vier jaar. Een straf die later ongedaan werd gemaakt vanwege een vormfout van het Openbaar Ministerie. Daarna verdween het dossier van Khan zomaar uit de rechtbank. Er zijn er die Veerman ‘naïef’ noemen. Zag hij werkelijk het grote spel niet dat rondom hem werd gespeeld? Waarom werd Khan geen strobreed in de weg gelegd door Stork en Nederland? Waarom kreeg hij geen straf en verdween zijn dossier uit de rechtbank? Waarom bemoeide de CIA zich met zijn zaak in Nederland, zoals oud-premier Lubbers zei? ‘Ik vind dat de heer Veerman ontiegelijk veel onrecht is aangedaan. Ze hebben hem compleet laten vallen. En hij, een rustige bijna lieve man, kon nooit winnen van FDO,’ zegt oud-rijksrechercheur Hans Akerboom in In de ban van de bom.

Eerherstel kreeg Veerman uiteindelijk in 2020, toen het Huis voor Klokkenluiders na onderzoek concludeerde dat hij was benadeeld door Stork. Pogingen om zijn omvangrijke dossier bij de AIVD in te zien, strandden telkens. Hij kreeg na lang procederen een deel, vooral krantenknipsels. De echt interessante passages bleven vanwege ‘bronbescherming’ geheim.

Veerman wilde het er niet bij laten zitten. Khan was miljonair geworden in Pakistan, bezat 75 huizen rond de hoofdstad Islamabad en had de nucleaire kennis verkocht aan onder meer Iran en Noord-Korea. ‘Een overheid die een burger behandelt als een crimineel, zijn mond probeert te snoeren, hem vastzet in de Bijlmerbajes en in de hele wereld laat volgen, die moet in mijn ogen worden aangepakt’, zei hij tegen de NOS.

Dinsdagochtend liep hij de trap op en kreeg een hartaanval. De jarenlange strijd had zijn humeur niet aangetast. ‘Hij was niet verbitterd of blij’, zegt zijn vrouw Marrie Veerman. ‘Wel was hij nog strijdbaar. Hij was klaar voor een nieuwe fase.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden