Hij schiep 'boerenparadijs' zonder scholen en tempels

'Als een geheim een geheim blijft, is de strijd al half gewonnen,' heeft Pol Pot eens gezegd. Toen in 1976 bekend werd dat de premier van 'Democratisch Kampuchea' Pol Pot heette, had de CIA dan ook geen flauw idee wie hij was....

Van onze buitenlandredactie

AMSTERDAM

De naam waaronder de hele wereld hem heeft leren kennen, is niet zijn echte naam, want de boerenzoon Pol Pot werd in 1925 geboren als Saloth Sar. Op het hoogtepunt van zijn macht ontstond er in 1978 een persoonlijkheidscultus, maar ook toen werd hij alleen aangeduid met de vaagste titels: 'Broeder Nummer Eén', 'Partijcentrum' en uiteindelijks zelfs 'Angka' - Organisatie.

Al in zijn tienerjaren nam hij deel aan het verzet tegen de Franse overheersing. De communistische partij stuurde hem naar Parijs om radiotechniek te studeren, maar hij vond het belangrijker om met andere studenten uit Indochina over politiek te praten. Dat hij zonder diploma terugkeerde in Cambodja belette hem niet om les te gaan geven aan een middelbare school en intussen op te klimmen tot het hoogste leiderschap van de Cambodjaanse Communistische Partij. Toen prins Sihanouk de communisten (die hij voor de grap 'de Rode Khmers' noemde) met harde hand begon te onderdrukken, verdwenen Pol Pot en zijn kameraden naar de jungle.

Nadat Sihanouk in 1970 op instigatie van Washington was afgezet door generaal Lon Nol, wisten de Rode Khmers in april 1975 deze Amerikaanse marionet te verdrijven. Pol Pot, die vlak voor het uitbreken van de Culturele Revolutie een half jaartje in China had vertoefd, begon zijn eigen ideologie in praktijk te brengen: alle stadsbewoners werden naar het platteland verdreven om daar in strak georganiseerde communes rusteloos te werken aan de verwezenlijking van Pol Pots boerenparadijs.

Het was een paradijs zonder scholen, zonder tempels en zonder geld, een paradijs waarin geen plaats was voor intellectuelen en voor etnische minderheden als de islamitische Cham en de Vietnamezen. Zij werden gefolterd en vermoord, net als de ambtenaren en de militairen van Lon Nol. Later volgden er bloedige zuiveringen in de eigen gelederen, waarbij opnieuw tienduizenden doden vielen. Ook het zware werk op het land en het gebrek aan voedsel en medicijnen eisten hun tol in mensenlevens.

Toen Pol Pot in januari 1979 door een Vietnamese invasiemacht werd teruggejaagd naar de jungle, had hij de levens van 1,7 miljoen landgenoten op zijn geweten. Dat is althans de huidige raming van het Amerikaanse Documentatiecentrum voor Cambodja, dat tot taak heeft bewijsmateriaal te verzamelen voor een proces tegen Pol Pot en zijn handlangers. Want dat willen de Verenigde Staten al enige tijd: de Cambodjaanse massamoordenaars voor een internationaal tribunaal brengen.

Sinds Pol Pot in juli in het kader van een ideologische machtsstrijd door zijn vroegere kameraden tot levenslang werd veroordeeld, koesteren de Amerikanen nieuwe hoop dat het mogelijk zal zijn formeel af te rekenen met een van de grootste schandvlekken uit de geschiedenis. Misschien immers zouden de Rode Khmers die hem gevangen houden wel bereid zijn hem uit te leveren.

Het net leek zich inderdaad te gaan sluiten rond Pol Pot. Vorige week meldde The New York Times dat president Clinton een arrestatiebevel had uitgevaardigd en de hulp had ingeroepen van Thailand. Anlong Veng, waar Pol Pot werd vastgehouden, ligt maar 15 kilometer van de Thaise grens en voor het Thaise leger zou het een koud kunstje zijn de al ernstig zieke Pol Pot te ontvoeren. Bangkok zou wel hebben bedongen dat de Amerikanen Pol Pot direct na zijn ontvoering moesten overnemen om hem Thailand uit te brengen - waarschijnlijk naar Den Haag, waar zich al een Internationaal Gerechtshof en een Joegoslavië-Tribunaal bevinden. De Thaise premier en zijn opperbevelhebber ontkenden het hele verhaal direct met klem.

Intussen zat de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken al in Peking om de Chinese leiders te bepraten. Als permanent lid van de Veiligheidsraad kan China zijn veto uitspreken over het plan om de Rode Khmers voor een internationaal gerecht te slepen. En als oude foerier van de Rode Khmers is China inderdaad niet bereid zijn vrienden in Cambodja te laten vallen, zoals een regeringswoordvoerder gisteren bevestigde.

Maar juist op de dag van Pol Pots overlijden liet een commandant van de Rode Khmers weten dat hij bereid was zijn bejaarde gevangene uit te leveren. 'Wij hebben er geen moeite mee hem over te dragen, maar we hebben nog niet besloten wie we daarvoor zullen benaderen,' zei Khem Nguon tegen enkele journalisten. 'Ik wil een einde maken aan de oorlog - daarom moet de beweging Pol Pot kwijt.'

'Volgens mij hadden wij hem morgen al haast kunnen arresteren,' zei de directeur van het Amerikaanse Documentatiecentrum voor Cambodja gisteren spijtig. 'Het buitenland komt te laat,' constateerde Pol Pots bewaker aan diens doodsbed. 'Ze zeiden wel dat ze Pol Pot wilden, maar ze hebben nooit contact met ons opgenomen. Het waren maar woorden.'

'Dit is voor hem wel een heel gunstig tijdstip om een hartaanval te krijgen,' vond een westerse diplomaat. Probeert Pol Pot zich misschien te verschuilen achter zijn zoveelste in scène gezette sterfbed? vroeg menig waarnemer zich af. Of is hij soms vermoord door zijn vroegere kameraden, uit angst dat hij hen erbij zal lappen als hij voor zijn rechters staat?

Ook deze 'laatste dood' van Pol Pot is omhuld door een waas van geheimzinnigheid.

Marianne Boissevain

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden