'Hij opende onze ogen op een andere manier'

Nooit was het Nederlandse voetbal zover verwijderd van Johan Cruijff als nu. Qua spelopvatting, technisch vermogen, qua alles eigenlijk. Overlevingsvoetbal is de norm.

In de 14de minuut van Nederland - Frankrijk applaudisseren de nationale teams en de Arena voor de donderdag overleden Johan Cruijff.

De dag na de dood is ook een dag van overpeinzing. Waar is de eigenzinnigheid van het Nederlandse voetbal gebleven, de technische, tactische en morele superioriteit van voorheen? Waarheen verdween het Cruijffiaanse zelfvertrouwen waarmee Nederlandse voetballers hun tegenstanders achteloos oprolden? Waar is de totale aanval, het totaalvoetbal, het zelfvertrouwen?

Op vrijdag 25 maart 2016, de dag van de crematie van Johan Cruijff, eert Oranje hem in de Arena, met een defensief ingekleurd 5-3-2-systeem tegen Frankrijk. Nederland, dat zich niet plaatste voor het EK, is oefenmateriaal voor Europa. Cruijffs biotoop, 4-3-3 vanwege de ideale afstanden tussen spelers, is even te veel gevraagd van het vlaggenschip van de KNVB. Er zijn te weinig goede buitenspelers, geen veelzijdige middenvelders, geen inschuivende centrale verdedigers. Het is aanpassen geblazen. Overleven.

Wedstrijden domineren

Cruijffs erfenis is vooral in handen van Josep Guardiola, zijn oud-speler bij Barcelona, de huidige trainer van Bayern München. Guardiola gaf een interview aan de Catalaanse radiozender RAC1, een gesprek voor de eeuwigheid, getekend door het blinde vertrouwen van de leerling in de meester.

Een greep:

'We werden trainer omdat Cruijff ons overtuigde van het idee dat je de wedstrijd kunt domineren.'

'Ik vertelde hem (Marius, zijn zoon) dat Cruijff de leraar was op wiens les je altijd wachtte. Mijn zoon vroeg: 'zoals met Merlijn de Tovenaar?' Hij was zo speciaal.'

'We speelden tegen Hiddinks Valencia met drie verdedigers. We vroegen of hij gek was geworden. We wonnen met 3-0, met prachtig spel. Hij opende onze ogen op een andere manier. Daarom zijn we zijn volgers.'

'Hij moedigde je altijd aan om je instinct te volgen. Soms vraag ik me nog steeds af wat Johan zou doen. Hij opende zijn wereld voor ons. Dat is een fascinerende wereld, een film, een voortdurende shock.'

(tekst gaat verder onder de video)

Cruijff en Josep Guardiola poseren samen met FC Barcelona's secretaris en voorzitter in 2010.Beeld Andreu Dalmau / ANP

Betere voetballers

Dat is Guardiola, de speciaalste, zo niet beste trainer van het afgelopen decennium. Dan Nederland. Trainers spreken inwisselbare teksten. In 1963, vóór Cruijff, verloor Nederland van Luxemburg. In 2014 en 2015 verloor Oranje van IJsland, uit en thuis zelfs.

PSV hield vorige week vooral tegen, tegen Atlético in Madrid, met vurige hoop op de ontsnappingsroute via een strafschoppenreeks. Het plan mislukte net. Trots overheerste desondanks. Dat is het: overlevingsvoetbal. Avontuur is ingeruild voor rondspelen voor balbezit. Behoudzucht is de norm.

'We' kunnen even niet beter, is de communis opinio. Het wachten is op betere voetballers, simpel gesteld. Die komen wel. Of niet natuurlijk.

Aftocht geblazen

Cruijff wilde de toekomst niet lijdzaam afwachten en gaf door zijn in 2010 geëntameerde revolutie bij Ajax een impuls aan de opleiding, maar uiteindelijk was Ajax zijn bemoeienis zat. 'Na 58 jaar snijdt Ajax de band met Cruijff definitief door', kopte de Volkskrant half december toen de leden zich achter het bestuur schaarden en de zieke Cruijff de aftocht blies. Voorzitter Hennie Henrichs wilde niet van een overwinning spreken. Niemand protesteerde bij Ajax, dat blij en opgelucht was dat de ruzies voorbij waren. Vooral romantici pruttelden na. Daarna werd het stil.

Bij Barcelona ruzieden ze ook weleens met Cruijff, maar niemand twijfelde aan zijn visie. Lionel Messi, de beste voetballer van de wereld, zei vrijdag dat Cruijff Barcelona totaal heeft veranderd. 'Zowel in het hoofd als op het veld. Alles wat er is gebeurd en bereikt, is aan hem te danken.'

Messi's goddelijke talent werd verder ontwikkeld op La Masia, de voetbalschool van Barcelona. Lees bijvoorbeeld Herr Pepp, waarin journalist Marti Perarnau een jaar lang Pep Guardiola volgt bij Bayern, met toestemming van de trainer.

Eén idee, één concept

Zo constateert de schrijver op pagina 158: 'Bij Barcelona worden de teams al 25 jaar getraind volgens de beginselen die Cruijff instelde, in alle categorieën, in het bijzonder bij de jeugdopleiding. Ze gaan allemaal uit van hetzelfde idee, hetzelfde concept, ze stellen zich op volgens hetzelfde speel- schema, ze trainen volgens een methodologische eenheid, ontwikkelen dezelfde speelstijl, voeren dezelfde varianten uit en spelen uiteindelijk ook hetzelfde.'

Bij Ajax doen ze dat ook, min of meer dan. Er is altijd twijfel. En aan wie moeten 'we' de weg vragen, nu Cruijff dood is? Wim Jonk is de Volendammer versie van Guardiola, als één van Cruijffs belangrijkste volgers. Hij vertrok een paar maanden geleden als hoofd opleidingen van Ajax na de gesneefde revolutie. Hij hoort nu in de wandelgangen dat ze allerlei nieuw ingevoerde methoden alweer terugdraaien, voor zover de ideeën van Cruijff al volledig waren ingevoerd, want weerstand was er altijd.

Cruijff leeft voort

Deze zes videovoorbeelden tonen dat Johan Cruijff voortleeft in het voetbal van nu.

Georganiseerde chaos

Jonk verwerkt zijn verdriet, om zijn ontslag en om de dood van zijn vriend. 'Ik heb zo ontzettend veel geleerd van Johan. Als ik één zaak mag noemen, is het de wijze waarop hij problemen voorzag. Als het goed ging, was hij altijd alert. Want dan kon het beter. Hij wilde nooit wachten.' Jonk genoot van elke les, net als Guardiola dus. Ach, Jonk kan de lessen dromen. Diepte voor snelheid in de opbouw. De eerste pass moet meteen naar het middenveld.

'Op weg naar een georganiseerde chaos, op weg naar succes', heette het plan dat bewegingswetenschapper Ruben Jongkind voor Ajax schreef, in opdracht van Cruijff. Veel lukte tijdens de revolutie. Door Cruijff verdween de financiële chaos bij Ajax. Door Cruijff kregen oud-spelers Van der Sar en Overmars een directeursbaan. Zij bezweren dat Ajax blijft werken volgens de filosofie van Cruijff. De toekomst zal uitwijzen of dat zo is. Twijfels zijn gerechtvaardigd.

En dus is hier een stelling:

Bijna nooit was het Nederlandse voetbal zover verwijderd van Cruijff.

Wim Jonk antwoordt dus: 'Ja.'

Wim Jonk en Johan Cruijff (R) in de rechtbank van Haarlem voor het kort geding dat Cruijff had aangespannen tegen de nv Ajax en de commissarissen Steven ten Have, Edgar Davids, Marjan Olfers en Paul Romer.Beeld Robin Utrecht / ANP

Nieuwe talenten

Jelle Goes, technische manager van de KNVB, antwoordt met nee. Goes was op Cruijffs sterfdag bij de wedstrijd Nederland -19 - Oekraïne -19 (3-2) en zag aanvalskracht en creativiteit. Nederland brengt nog steeds veel talenten voort, vindt hij.

Maar er is reden genoeg voor zorg, geeft hij toe. Vandaar dat de KNVB in december 2014 een congres hield. De bond raadpleegde specialisten in binnen- en buitenland, bezocht tal van landen en presenteert in mei de blauwdruk voor de toekomst.

Goes: 'We zetten dan een stip op de toekomst, voor de wedstrijd van de toekomst.' De bond geeft dan de gewenste denkrichting aan, ook voor de opleidingen van spelers en trainers. 'Door de internationale ontwikkelingen hebben we onze voorsprong op andere landen niet weten te behouden. We hebben een beetje geslapen.'

Bal of iPod?

Nog één keer dus de vraag, nu aan scout Piet de Visser, één van de grootste aanhangers van Johan Cruijff. Is het Nederlands voetbal verder verwijderd van Cruijff dan ooit? Volmondig zegt hij: 'Ja.'

'Cruijff was altijd fel in zijn columns. Dat was een teken dat hij het niet zag zitten. Het totaalvoetbal is weg. Voetballers maken verkeerde keuzes. Ze spelen de bal rond, niet diep. Er is geen pressing. Ze lopen achteruit. Waar zie je nog zelfstandige oplossingen? Voetballers zijn geringeloord door trainers. Ik houd mijn hart vast voor de toekomst.'

En als de trainers het niet doen, is het aan de spelers zelf. De Visser spreekt ze aan, ook in het voorwoord van een boek over scouting dat volgende maand over hem verschijnt. 'Flikker op met die iPod en die Playstation. Pak de bal. Ga het maar zelf doen.'

Cruijff had geen iPod en geen Playstation. Hij had een bal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden