Hij krijgt het gedaan, Daan

De laatste gast in de reeks zou weleens ieders favoriete Zomergast kunnen worden. Want kunstenaar Daan Roosegaarde (34) is de man van de begeesterde ideeën, van een zelfdenkende snelweg tot een jurk met stemherkenning. En hij voert ze nog uit ook.

De kunstwerken van Daan Roosegaarde mogen aangeraakt worden. Fel: 'Nee, móéten!' Neem Dune bijvoorbeeld, een interactief kunststof korenlandschap dat reageert op aanraking en geluid. 'Dune heeft in de Maastunnel gestaan, maar ook in verschillende musea: het Tate Modern, het Stedelijk. In elk museum kwamen ze weer met zo'n bordje: please, do not touch. My god, hou toch op! Steeds gedoe over aansprakelijkheid, ik moest van alles tekenen, ze verzekeren dat eventuele schade voor mijn eigen risico was. Kunst in traditionele zin is iets goddelijks, iets waar je van een afstandje naar mag kijken en je over mag verwonderen. Bij mij is het aanraken juist onderdeel van het werk. Anders creëer je wind in een glazen potje. Ik haal die 'do not touch'-bordjes eigenhandig weg.'


Roosegaarde (34), de laatste van VPRO's Zomergasten, is kunstenaar, ondernemer, pionier en ontwerper. Hippie met een businessplan, noemt hij zichzelf, half-dominee en half-entrepeneur. Hij staat aan het hoofd van Studio Roosegaarde, een ontwerpstudio met vijf vaste werknemers en vestigingen in Waddinxveen en Shanghai. Ook geeft hij regelmatig lezingen over design en wat hij de nieuwe wereld noemt. Enige bekendheid verwierf hij als gast van De Wereld Draait Door.


Duidelijk is waarom: Roosegaarde is een makkelijke, snelle en geïnspireerde prater, een man van oneliners ('Ik wil de bestaande wereld hacken'). Een man die graag de regie houdt over het gesprek. Hij schiet door zijn loods in Waddinxeen, van een kast vol publicaties over zijn werk tot dozen met ingepakte Intimacy-jurken (die doorschijnend raken bij een verhoogde hartslag, Louis Vuitton is geïnteresseerd in de technologie), allerlei maquettes en (geheime) prototypes. Als een vraag hem stoort in zijn enthousiaste monoloog: 'Zo, jij bent wel héél nieuwsgierig, hè?'


Het is niet makkelijk uit te leggen wat Roosegaarde precies maakt. Zelf noemt hij het technopoëzie. Een voorbeeld nog: Marbles. Te zien in onder andere Almere, op een plein, voor een Lidl-supermarkt. Marbles zijn een soort grote knikkers, maar dan niet rond, die van kleur veranderen als je ze aanraakt. 'De opdrachtgever was woningbouwvereniging Ymere. Het ging om een plein in een probleemwijk. Graffiti, overlast, bewoners die niet met elkaar communiceren en alleen maar met hun smartphone bezig zijn. De opdracht was: ontwerp het plein van de toekomst.'


In de loods, die Roosegaarde deelt met het mechanicabedrijf Axis & Stuifmeel, staat een serie reservemarbles, elk ding ongeveer een meter hoog. 'Ymere was enorm bang voor vandalisme. De reserveserie staat hier, mochten de originelen vernield worden. Twee maanden geleden kwam er een belletje uit Almere. Ik dacht: oh boy, nu zul je het hebben. Blijkt dat de kids en de andere bewoners zo veel over de Marbles aaien, dat schoonmaken niet meer nodig is. Ze worden gewoon schoongewreven. Er wordt voor gezorgd. Het werkt.'


Kunst mag niet vrijblijvend zijn, niet afstandelijk, vindt Roosegaarde. 'Want dat is gewoon irritant. Precies daardoor krijgt de cultuursector nu ook een paar tikken. Ik heb daar een dubbel gevoel over. Aan de ene kant worden wij op pagina 1 genoemd van het beleidsplan van Jet Bussemaker, als hét voorbeeld van nieuwe cultuur en creativiteit. Ik word steeds naar voren geschoven: kijk naar Daan, het kan zonder subsidie. Aan de andere kant is de overheid systematisch bezig de instellingen die ervoor hebben gezorgd dat ik kon komen waar ik ben, de nek om te draaien. V2, Premsela, DutchDFA, de ambassades in het buitenland. Wat wil je nou? Ik ben niet zomaar één iemand in een loods in Waddinxveen die op de wc een paar dingen verzint, daar ging een heleboel aan vooraf.'


Roosegaarde redt het zonder subsidie door samen te werken met allerlei bedrijven. 'Grote, suffe bedrijven met veel kennis en te weinig ideeën', zegt hij - die moeten ook geïnteresseerd raken. Voor een van zijn nieuwste projecten werkt hij samen met bouwgigant Heijmans. Dat project is de Smart Highway, een revolutionair soort snelweg, met bijvoorbeeld lichtgevende belijning, die overdag oplaadt en 's avonds lantaarnpalen overbodig maakt. Ook mogelijk op de Smart Highway: een rijbaan die elektrische auto's kan opladen en een speciaal soort wegdek dat verkleurt bij kou, zodat automobilisten rekening kunnen houden met gladheid. De eerste kilometer Smart Highway wordt dit jaar aangelegd, op een nog geheime plek, ergens in Noord-Brabant.


Roosegaarde: 'We waren door BMW gevraagd om na te denken over de auto van de toekomst. Toen reed ik rond, en dacht ik: nee, ik ga me niet bezighouden met een of ander autogadgetbullshitverhaal voor de elite. Iedereen richt zich maar op de auto, maar de weg bepaalt ons landschap. De weg is wat je ziet als je rijdt - and nobody cares! Innovatie: nul. De openbare ruimte is altijd toebedeeld aan de harde bouwers, aan de techneuten. Die ruimte wil ik terugpakken, die ruimte is van ons allemaal.'


De Smart Highway kan behalve functioneel ook poëtisch zijn, met tekeningen of gedichten die bij temperatuurwisseling of op gezette tijden verschijnen. Leidt dat niet af? 'Nou kijk: nu rijd je in de auto en staat er een bord waarop je leest dat je tussen 6 en 9 maar 80 mag rijden, en tussen 9 en 6 mag je 100, en op de rechterstrook 120, en de TomTom zegt dit, en de buurman naast je zegt dat. Dát is pas chaotisch. Op een Smart Highway heb je al die lelijke borden niet meer nodig.'


De verkleurende verf heeft Roosegaarde (samen met Heijmans) al ontwikkeld, bewijst hij door een stuk wegdek op tafel te leggen en te bespuiten met koude lucht uit een soort brandblusser. Er verschijnt een rode sneeuwvlok. Hij voert gesprekken met overheden in Aruba en Zuid-Afrika. 'Daar zijn ze geïnteresseerd in wegen met lichtgevende belijning. Er is daar veel zon en weinig straatverlichting. Als ze in Kaapstad lantaarnpalen plaatsen, worden die binnen de kortste keren afgetapt of ontmanteld. Na drie weken is het leeggeroofd. Van mijn idee zijn ze gecharmeerd. Lichtgevende strepen op de weg kun je niet jatten.'


Met een vaag idee over een smart highway gaf Roosegaarde een presentatie. 'Toevallig zaten er Heijmans-lui in de zaal. Roland de Waal, concerndirecteur, hing de volgende dag aan de lijn: wat kost dat? Ik had geen idee. Ik zei: ik verkoop geen lichtgevende verf, ik verkoop een proces. We zijn nu een jaar verder, Heijmans investeert zwaar. Zo'n project is een soort relatie, niet fysiek hoor, maar ik leef me helemaal in. Af en toe de dochter van de Heijmans-baas daten, dat helpt. Staat ook in het contract. Nee, hij heeft geen dochter. Haha. Hij heeft een zoon, dus daar blijf ik maar vanaf.'


Bedrijven zoals Heijmans zullen wel moeten innoveren, denkt Roosegaarde. 'De oude wereld is kapot, qua energie, qua economie. De marges krimpen, China komt eraan. Help, denken ze bij de grote bedrijven. Moeten ze Ratelband inhuren en over steenkooltjes lopen? Nee, ze moeten ook eens vanuit de gebruiker denken. Wat wil die man of vrouw in die auto?'


Hoeveel opdrachten krijg je aangeboden?

'Veel meer dan we aankunnen. We zeggen vaak nee.'


Waar heb je nee tegen gezegd?

'Mediamarkt. Die wilde Dune in allerlei kleurtjes maken en verkopen. Zoek het maar uit, ik zeg nee tegen alle dingen die niet bijdragen aan de nieuwe wereld. Ik wil graag dingen maken die collectief zijn, niet dingen die alleen leuk zijn om te hebben. Ik heb een voorkeur voor pleinen, tunnels, kerken, plekken waar mensen met elkaar in contact kunnen komen.'


En een Intimacy-jurk, is die te koop?

'Alleen als de context interessant is. Ik ben daar zeikerig over. Er is nu een rijke freule in Los Angeles, getrouwd, filthy rich, en die heeft een minnaar. Voor haar maak ik een jurk. Maar niet zomaar voor een gala, want dat vind ik boring. Ik maak een jurk voor haar met een stemherkenningschip erin. De jurk wordt transparant als haar minnaar een codewoord zegt. Dat vind ik interessant, het is iets nieuws. Het is niet zomaar: blingbling, kijk mij eens met mijn Intimacy-jurk, Lady Gaga-bullshit. Hou op! Nee, ik zoek de poëzie, de verbazing, de transformatie. Voor mij zou het horror zijn als mijn werk decoratief wordt. Dan zou ik knettergek worden.'


Wat is daar zo erg aan?

'Dan bevestigt het wat er al is. Ik wil daar erg voor oppassen.'


Zijn er veel rijke liefhebbers die jouw werk willen kopen voor thuis?

'Daar zou ik inderdaad een hoop geld mee kunnen verdienen. Maar dat kan ik nu ook, want opdrachtgevers betalen voor mijn ideeën. Als je een keer zo'n schnabbel doet, wordt al het andere wat je doet minder serieus genomen. Kijk naar Marcel Wanders. Zijn Knotted Chair - prachtig. En nu is het een nachtmerrie. Het is copy-paste geworden. Het is een gewaardeerde collega, en ik bedoel dit niet naar, maar het is duidelijk dat hij op een gegeven moment de voor mij verkeerde keuze heeft gemaakt. Hij is spullen gaan verkopen. En nu kan hij niet meer terug. Ik ben niet tegen commercie - mijn verbintenissen met Louis Vuitton en Heijmans zijn ook commercieel, maar het gaat om de intentie. Ik wil technologie gebruiken om de omgeving menselijker te maken. Dat is een ideologie. Daarom noem ik mezelf een hippie met een businessplan.'


Wat is er dan precies zo hippie aan je?

Weer die gierende lach. 'Het witte-fietsenplan, weet je wel. Delen is het nieuwe hebben. Ik wil dingen maken voor iedereen, maar toch ook wel voor een betere wereld.'


Hoe weet je wanneer een idee ook uitvoerbaar is?

'Als je het kunt bedenken, kun je het bouwen.'


Heb je ooit iets bedacht wat echt niet kon?

'Ik zou wel willen vliegen. Dat is een natte droom. Dat is niet een idee. We zijn nu met iets bezig waarvan de geleerden zeggen dat het niet kan, maar daar ben ik het niet mee eens. Smog heet het. De smog in Peking is zo erg dat er op slechte dagen een nasty sluier over de stad hangt. Ik wil een elektromagnetisch veld creëren dat die smog aantrekt, waardoor je schone gaten in de lucht maakt, een soort schone kokers. Ik heb nu één briljant-gekke professor gevonden die zegt dat dit kan.'


Opgroeiend in Nieuwkoop bouwde Roosegaarde (zoon van twee leraren) graag boomhutten. 'Dat is ook techniek. Er was een plek in de Nieuwkoopse plassen waar het water, ongeacht het weer, altijd warm was. Door de gassen. Dat vond ik hekserij. De gebouwde wereld vond ik supersuf en saai. Ik was toen al bezig de wereld om me heen te hacken. Maar dat doen alle kinderen, toch? Toen had ik een hamer, spijker en een zaag, nu heb ik microchips. Het voelt nog steeds hetzelfde.'


Wat wilde je worden?

'Pfff. Ik weet nog wel dat ik op mijn 15de een beroepskeuzetest moest doen. Ik zei: ik wil in de kunst, maar ik wil ook iets met techniek en reizen. Na allerlei tests, met decanen, een psycholoog, was de conclusie: wat jij wilt, bestaat niet. Nou, oké. Het was mij duidelijk dat ik het zelf maar moest uitzoeken. Dat was niet leuk. Iedereen zat in een hokje, en ik paste nergens in. Inmiddels kan ik zeggen: de hokjes kloppen niet.'


'Op een gegeven moment moest ik voor school naar een tentoonstelling. Ik wilde eigenlijk niet, maar ging naar het Nederlands Architectuurinstituut. Prachtige modellen van donker hout, pleinen en torens. Wow, dacht ik. En dat was van Arata Isozaki, de Rem Koolhaas van Japan. Ik heb uiteindelijk de kunstacademie gedaan en toen een master architectuur.'


Waar woon je?

'Overal en nergens.'


Je hebt geen vaste woon- of verblijfplaats?

'Je moet oppassen nu, hoor. Veel te nieuwsgierig. Ik heb een soort zak, en dan druk ik op een knop en PLOEP! Dus als je een lichtgevend tentje op het Damrak ziet staan, dan weet je dat ik erin zit. Nee hoor, ik woon in Amsterdam. Vooral omdat het vlak bij het vliegveld is. Ik houd mijn privéleven graag geheimzinnig. Home is where the laptop is. Eh, anyway. Uiteindelijk heb ik Isozaki ooit ontmoet, tijdens een tentoonstelling. Er zijn foto's van.'


Zomergasten is 'een cadeautje', zegt Roosegaarde. Hij laat op zijn laptop vast twee van zijn fragmenten zien - 'hier, een scoop voor je, als je het maar niet in de krant zet'. De avond wordt een soort safari. 'En ik ga het niet over bloody 3D-printers hebben of dat soort geouwehoer - dat is voor mij geen nieuwe wereld. Dan is die uitzending over vijf jaar totaal verouderd.'


CV DAAN ROOSEGAARDE

1979 Geboren in Nieuwkoop


1999-2003 Academie voor Kunst en Industrie in Enschede (cum laude)


2003-2005 Berlage Instituut Rotterdam, postdoctorale opleiding architectuur


2006 Studio Roosegaarde


2007 Tentoonstelling in Tate Modern in Londen


2009 Dutch Design Award


2010 Opening studio in Shanghai


2011 Design for Asia Award


2012 Dutch Design Award


2012 Charlotte Köhler Prijs voor beeldende kunst


2013 Te gast bij Zomergasten


Dune is tot 28 oktober te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden