Hij is altijd heel gewoon gebleven

De serie Nederland en Alleman geeft een vervolg aan de Bert Haanstra-documentaire over het leven van de gemiddelde Nederlander uit 1963. De media zijn sinds die tijd gek op de gewone man, wie hij ook is.

In 1983 is de gewone man volgens Henk Spaan en Harry Vermeegen, de makers van het satirische televisieprogramma Pisa, onder meer een pilsdrinker met schoenmaat 42:


Ik pak een pils tegen de dorst


Aan het ontbijt lees ik de krant


Ik hou van boerenkool met worst


Eens per week ga ik in bad


's Zomers twee weken naar het strand


Zaterdag 's middags naar de stad


Naast m'n schoenen loop ik niet


Ik heb maatje 42, 42


Heel gewoon, doodgewoon


Verder heeft de gewone man een dochter en een zoon, rijdt hij in een Opel Kadett naar kantoor, woont hij in een rijtjeshuis, gaat hij in het weekeinde naar de caravan en wordt hij van voren al wat kaal, 'heel gewoon, doodgewoon'.


Dat is een hele andere gewone man dan de gewone man die in 1963 door Bert Haanstra wordt geportretteerd in Alleman. De anderhalf uur lange documentaire over het leven van alledag van de gemiddelde Nederlander, een kolossale spiegel in feite, wordt tegenwoordig 'iconisch' genoemd.


Meer dan anderhalf miljoen mensen zagen de film in de bioscoop. Op het IDFA Festival in 2007 werd Alleman gekozen tot beste naoorlogse documentaire.


Donderdag begint op Nederland 1 een achtdelige serie over 'Nederland en de Nederlanders', Nederland van Alleman, een uitgebreid vervolg op de documentaire. Alleman wordt gemaakt door IDTV en uitgezonden door de TROS, de grootste familie van Nederland die het altijd met een zekere gedrevenheid heeft opgenomen voor de gewone man.


In de reeks worden acht thema's behandeld: kinderen, seks en liefde, werk, vrije tijd, wonen, sport , tradities en gewoonten en individualisering. Beelden uit de film Alleman worden aangevuld met archiefmateriaal en recente opnamen.


De doelstelling van de makers kan ambitieus worden genoemd: 'Nu, vijftig jaar later, lijkt er veel veranderd. We kregen de pil, internet, de 24-uurseconomie, werkende moeders en een multiculturele samenleving. Hoe verhouden wij ons nu tot de Nederlanders van 1963?'


Goede vraag die een andere vraag oproept. Welk beeld schetsten de media (en politici) de afgelopen halve eeuw van de gewone man, dé Nederlander, de man in de straat, de hardwerkende burger, Jan Modaal?


In Alleman (de documentaire van Haanstra) is hij een 'individualist, maar erg verdraagzaam', maar dat was dus in 1963. Hij is klein behuisd, gaat op zondag naar de kerk - 'ieder naar zijn eigen kerk' - en juicht om sporthelden, zoals we verteller Simon Carmiggelt horen zeggen.


Een auto is 'net zo doodgewoon als de brave fiets'. Daar wijzen ook de cijfers op: 'Eén op de twaalf heeft een auto, zuigelingen meegerekend.' Verder steekt een Hollander, als hij wat verdienen kan, de handen heus wel uit de mouwen en kampeert hij in eigen land.


Hij geniet van echte Hollandse winters en eet na de diepe verkwikking van het zeebad een haring. 'We zijn een enorm zindelijk volk, dat staat in onze reisgidsen, vlak naast onze nuchterheid.'


Kuis is het volk trouwens ook, 'zeer kuis' zelfs. Verder is Nederland, een land met twaalf miljoen inwoners, in 1963 'volgestouwd'.


Sindsdien zijn vele media op zoek gegaan naar de gewone man, soms letterlijk. Vaak is het resultaat teleurstellend, na een hoopvol begin. Ze zijn gek op hem. Soms hebben ze geluk, zoals in 1974 als in het Brabantse Oirschot Jan van Lieshout in een café tijdens carnaval op het idee komt om een politieke partij op te richten.


De Gewone Man, noemt hij de partij, want voor hem wil hij opkomen. 'Mensen vort helpen. Daor zèn wij veur', is zijn korte en bondige strijdkreet. De Gewone Man (officiële toevoeging: 'Waar je op rekenen kan') is nog steeds in de Oirschotse raad vertegenwoordigd en levert zelfs een wethouder.


Wie de gewone man is waar De Gewone Man voor opkomt, is niet gedefinieerd. In 2009 doet het Eindhovens Dagblad een poging, door een citaat van de fractievoorzitter af te drukken: 'Lang praten, niks zeggen: wij worden strontziek van al dat gezever.' Volgens het ED hebben we hier te maken met politiek recht uit het boerenhart.


Waar iedereen het over eens is: de gewone man is na 11 september 2001 en de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh sterk veranderd. Het politieke vacuüm dat na de eeuwwisseling ontstaat, gaat gepaard met grote verwarring over achtergronden van de gewone man.


Tegelijkertijd spreekt 'heel politiek Den Haag' namens hem, stelt De Groene Amsterdammer in 2008 vast. Alle partijen blijken een ander beeld van hem te hebben. Slechts over één ding zijn ze het eens: hij is ontevreden, over de wereld in het algemeen en zijn eigen leven in het bijzonder. Van de kalme, tevreden, brave burger uit Alleman is niet veel meer over.


Politici gaan naarstig naar hem op zoek en hij komt terecht in de categorie 'maatschappelijk teleurgestelden'. Geert Wilders vindt Henk en Ingrid, 'de doorsnee Nederlanders'. Het stel woont in een koophuis in een vinexwijk, heeft twee schoolgaande kinderen en een auto waar gretig gebruik van wordt gemaakt, stemt op de PVV - en niet meer op de PvdA - en heeft een modaal inkomen.


Oftewel: 'Gewone Nederlanders die hard werken en zich zorgen maken over de veiligheid in hun stad, wijk en straat, over de massa-immigratie en islamisering, over de slechte zorg voor hun ouders, over de hoge belastingen, over de economische crisis, over de studiefinanciering van hun kinderen.' (Geert Wilders in 2010 bij de start van de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen.)


Een partij ter linkerzijde, de SP, heeft een andere gewone man in gedachten, maar heel groot is het verschil niet. In een zoektocht uit 2009 in dagblad De Pers komt Tweede Kamerlid Harry van Bommel aan het woord, nadat een woordvoerder van de SP overigens heeft gezegd dat de gewone man een man met een gewoon leven is.


Van Bommel zegt: 'Bij de SP is het iemand zonder bevoorrechte positie op de arbeidsmarkt, die de klappen van het huidige politieke beleid voelt.' Ook is de gewone man volgens hem 'een hardwerkend iemand'.


Henk en Ingrid zijn in 2012 nog niet vergeten als de directie van het Nederlands Philharmonisch Orkest zich in een brief in Het Parool keert tegen Geert Wilders, naar aanleiding van diens voorstel om 'niet te bezuinigen op Henk en Ingrid, maar op linkse hobby's als ontwikkelingshulp, de publieke omroep en kunst en cultuur'. Immers, 'de gewone man heeft al genoeg voor de kiezen gekregen'. De directie van het orkest reageert furieus, en met een nieuwe definitie van Henk en Ingrid: 'Bij onze concerten, in de grote zaal van het Concertgebouw Amsterdam, zít de gewone man: de verpleegster uit Amstelveen, de lerares uit Diemen en de politieagent uit Amsterdam-Noord.'


De verwarring is permanent. In een stuk in de Volkskrant uit 2002 over de pogingen van de publieke omroep om de 'maatschappelijk teleurgestelden', oftewel 'de SBS-kijker' te gerieven, stelt VARA-voorzitter Vera Keur de zaken niet ingewikkelder voor dan ze zijn: 'Ik weet niet eens wat dat is, de gewone man. Is dat de man die weinig geld heeft, is dat de man die laag opgeleid is, is dat de man die simpel denkt?'


Hij is in elk geval overal en nergens. Hij komt uitgebreid aan het woord in tv-programma's als Hart van Nederland van SBS 6 en Man bijt hond van de NCRV, en zelfs in het ooit zo eerbiedwaardige NOS Journaal dat de voxpop als journalistiek gereedschap veelvuldig gebruikt.


Niet iedereen reageert verheugd op de onverbiddelijke opkomst van de gewone man in de media, en zijn emancipatie. Het brengt Gerrit Komrij in NRC Handelsblad tot een ernstige, en toch ook grappige verzuchting: 'Regenwouden en sprinkhanenplagen zijn indrukwekkend, maar de opkomst van de gewone man is het grootste natuurverschijnsel van allemaal.'


Tot zijn grote verdriet en zijn nog grotere ergernis was 'stormenderhand' de gewone man 'de mensen van de straat' geworden: 'Geen gebeurtenis kan het meer stellen zonder mensen van de straat (...). Op een bomaanslag volgt eerst de enquête naar wat de mensen op straat vinden van de bomaanslag. Bij het overlijden van paus of prins-gemaal willen we vooral weten wat de mensen op straat vinden van het overlijden. Nieuws is nieuws, maar het grootste nieuws is wat de mensen ervan vinden.'


Dankzij het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Sociaal en Cultureel Planbureau weten we heel wat van de man in de straat, de doorsnee Nederlander, die gewone man. Zo blijkt uit cijfers uit 2007 dat hij vier vrienden heeft, in zijn leven acht keer verhuist en om half twaalf gaat slapen. Hij woont in een gemeente met ongeveer 35 duizend inwoners, hij gaat dood aan een hart- of vaatziekte of aan kanker en er wordt vier keer een fiets van hem gestolen.


Een tongzoen van de gewone man duurt tien seconden.


De gewone man is alleman, en tegelijkertijd volledig zichzelf. Een verslaggever van De Groene Amsterdammer denkt in 2008 de gewone man aan te treffen bij een filiaal van de Hema. De man heeft een Hema-worst in zijn hand. De gewone man, vraagt de verslaggever? Nee, die ken ik niet hoor, is het antwoord. 'Elk mens is anders.'


Elk mens is anders, ook gewone mannen. In het tv-programma Pisa gaat Harry Vermeegen in 1983 in een vale regenjas op zoek naar de meest gewone man in Nederland, week in, week uit, maar zonder resultaat, ondanks aanknopingspunten als 'Maandag Wasdag' en 'Woensdag Gehaktdag.'


Hij is onvindbaar. Aan iedere gewone man kleeft wel iets ongewoons. De ene ogenschijnlijk gewone man niest zo hard dat zijn auto explodeert, de andere eet zijn borrelglas op, de derde maakt met scheten het behang los van de muur.


Heel gewoon, doodgewoon


Ik heb een dochter en een zoon


Heel gewoon, doodgewoon


Een rijtjeshuis waarin ik woon


Heel gewoon, doodgewoon


Heel gewoon, doodgewoon


Ik ben een doodgewone man


En daar is er maar eentje van


Goedbeschouwd ben ik uniek


In mij zit doodgewoon muziek


Nederland van Alleman

Een achtdelige serie van de TROS en IDTV, elke donderdagavond op Nederland 1 om 22.15 uur. Aflevering 1: Kinderen.


ALLEMAN IN HET THEATER

Nederland van Alleman, een achtdelige documentairereeks die donderdag op Nederland 1 van start gaat, is niet de eerste voortzetting van de legendarische film van Bert Haanstra uit 1963. Acteur Bert Hana maakte de theatervoorstelling #Alleman met beelden van Google Streetview en met teksten van Sylvia Witteman. De voorstelling ging op IDFA 2013 in première. Net zoals de makers van Nederland van Alleman onderzoekt Hana in zijn hommage wat de afgelopen vijftig jaar in Nederland is veranderd. Zijn voorstelling is vanavond te zien in Utrecht, 10 februari in Maastricht, 14 februari in Eindhoven en 15 februari in Amsterdam. Zie alleman.nu

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.