'Hij gaf ons een zoen en toen was hij weg'

Er is geen straat in Hilversum naar hem vernoemd en zijn naam ontbreekt op de oorlogs-plaquette. Maar het was Jan Pel die in 1943 Trouw 's nachts drukte. Cecilia Tabak reconstrueert het verhaal van de dappere oom van haar loyale vader, Lambert Tabak.

Portret van Jan Pel, gemaakt door diens neef, Lambert Tabak.

De trein naar Hamburg heeft lood in de wielen. Naarmate de havenstad dichterbij komt, rijden we langzamer door het vlakke landschap van weilanden, koolzaadvelden en windmolens onder de schelle voorjaarszon. Uiteindelijk arriveren we toch nog vroeg in de middag in Neuengamme, dankzij een taxichauffeur die ons bijna het dubbele van de afgesproken ritprijs laat betalen. Bezoekers van de Gedenkstätte kijken niet op een paar tientjes.

Neuengamme was het grootste concentratiekamp van Noordwest-Duitsland. Hier zaten in de Tweede Wereldoorlog ruim 100 duizend mensen gevangen, van wie bijna de helft werd vermoord, een enkeling door executie of medisch geëxperimenteer, de meesten door dwang-arbeid onder mensonterende omstandigheden. Een van hen was een familielid: Jan Pel, drukker uit Hilversum, weduwnaar en vader van drie jonge meisjes.

'Papa'

Van hem wist ik niet veel meer dan dat hij de lievelingsoom was van mijn vader, Lambert Tabak, oudste zoon uit een Hilversums schoenlappersgezin en 18 jaar toen Nederland in mei 1940 werd bezet. Na de oorlog werd hij journalist, eerst bij De Gooi- en Eemlander, later bij de Philips Koerier. Tijdens een werkbezoek in 1961 aan de Philips-vestiging in Hamburg liet hij zich door zijn gastheren naar Neuengamme brengen. Hij moet weinig meer hebben gezien dan wachttorens, prikkeldraad en stenen muren: het complex was destijds in gebruik als gevangenis. De ansichtkaart die hij uit Hamburg naar huis stuurde, toonde een cruiseschip in de haven; op de achterkant stond alleen 'Papa'.

Het was exemplarisch voor zijn omgang met de Tweede Wereldoorlog. Hij verslond ieder boek dat erover verscheen, miste geen enkele televisiedocumentaire - hij keek meestal staand, met een krijtwit gezicht - maar over zijn eigen ervaringen vertelde hij zijn kinderen vrijwel niets. Toen wij de leeftijd kregen om door te vragen, glipte hij weg in een vroege vorm van alzheimer, waaraan hij in 1992 overleed.

Ontrafeld verhaal

Nu pas hebben mijn zus Pim en ik het verhaal van onze vader en zijn oom kunnen ontrafelen. Vorig jaar stuitten we op een Wikipedia-artikel over Jan Pel, waarin ook diens 'onverzettelijke' neef Lambert uitvoerig voorkomt. Het bleek geschreven door Pels kleindochter Anne Hofhuis, hoofdzakelijk op basis van een dik pak documenten dat in 1994 na het overlijden van Pels oudste dochter Fie uit een la tevoorschijn was gekomen.

Als de oorlog uitbreekt is het katholieke gezin Pel nog compleet, maar in november 1940 overlijdt moeder Anna na een val van de trap. Fie, dan 15, neemt het huishouden op zich, geholpen door twee tantes. Ook Lambert komt graag langs in het gezin van zijn moeders jongste broer. De geur van drukinkt moet de jongeman met schrijf- en schilderaspiraties hebben aangetrokken; Trees en Riet, de twee overgebleven dochters Pel, inmiddels in de tachtig, herinneren zich hem als 'een kunstzinnig type met het hoofd in de wolken'.

Jan Pel heeft de handen vol aan zijn bedrijf. Hij verzorgt familie- en reclamedrukwerk en geeft een eigen buurtkrant uit, Noord en Oost, waarin hij als Oom Henri een kinderrubriek schrijft. Daarnaast drijft hij een kantoorboekhandel, alles gevestigd aan de Veerstraat 16, een bochtige straat met lage huizen in de schaduw van de Vituskerk.

Zelfportret van Lambert Tabak.

's Nachts Trouw drukken

In 1943 wordt Pel gevraagd om het ondergrondse blad Trouw te drukken, waarschijnlijk door Marinus van Dijk, een protestantse collegadrukker uit diezelfde Veerstraat. Pel bezit de ideale krantenpers, een mooie machine van Duitse makelij. Het drukken gebeurt 's nachts, in het diepste geheim, want op het drukken van verzetsbladen staat de doodstraf.

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen valt op 20 maart 1944 de Sicherheitsdienst binnen. Trees, toen 11: 'Ik was door mijn tante naar de groenteboer gestuurd om aardappelen te halen. Toen ik thuiskwam, stond er een vreemde man boterhammen te eten in onze keuken. Een andere kerel liep overal rond te kijken. Het was een complete chaos. Mijn vader was boven zijn koffer aan het pakken. Fie liep te huilen en te schelden dat het geen stijl was om onze vader zomaar mee te nemen. Een van die mannen zei: 'Daar kun je de kogel voor krijgen, voor wat je daar zegt.' Ik heb mijn vader nog een zakdoek meegegeven, hij gaf ons een zoen en toen was hij weg.'

Omdat de meisjes zo jong zijn, besluit de familie dat Lambert, dan 21 en werkzaam op de administratie van een garage, voorlopig 's nachts in de Veerstraat gaat slapen en Fie zal helpen met de bedrijfsvoering.

Wie Pel heeft verraden, is nooit opgehelderd. Maar zijn arrestatie staat niet op zich; diezelfde dag worden verspreid over het land zeventien drukkers opgepakt, schrijft historicus Peter Bak op 5 september 2015 in Trouw. (Marinus van Dijk is daar niet bij; hij wordt in de zomer opgepakt en geëxecuteerd.)

Verhoren onder onmenselijke omstandigheden

Na enkele dagen komt er een kaart uit het Huis van Bewaring aan het Kleine Gartmanplantsoen in Amsterdam, pal naast het huidige Paradiso. De kaart bevat gedrukte instructies omtrent het wasgoed van 'Pel Joh.', ingesloten in cel A 3/8, en het handgeschreven verzoek om 'handdoek, kam, scheerkwast'. Van hieruit wordt hij meegenomen voor 'langdurige verhoren' onder 'onmenselijke omstandigheden' in het SD-hoofdkwartier aan de Euterpestraat in Amsterdam-Zuid, na de oorlog vernoemd naar de verzetsheld Gerrit van der Veen. Zo staat het althans in een anonieme reconstructie tussen de stapel paperassen van Fie Pel, daterend uit begin jaren vijftig. Afgaand op de stijl en de gedegen kennis van de zaak die uit de vier dichtbetikte velletjes spreekt, moeten die haast wel zijn geschreven door Lambert.

Vervolgens gaat Pel naar de Polizeigefängnis in het Brabantse Haaren, een voormalig seminarie waar veel prominente Nederlanders worden gegijzeld, mensen als de latere premier Jan de Quay, de dichter Jan Campert en de populaire zanger Lou Bandy. Tegenwoordig staan de gebouwen goeddeels leeg, maar de vrijwilligers die hier een gedenkplaats in ere houden, hebben een van de cellen teruggebracht in oude staat. Het raam is dichtgemetseld, het enige daglicht valt binnen door een betraliede opening ter grootte van een broodplank.

'M'n keel zat dicht'

Vanuit cel 116 stuurt gevangene 2783 op 13 april 1944 zijn eerste brief naar huis. Pel laat weten dat hij 'goed gezond' is en 'met vertrouwen de toekomst' tegemoet ziet. 'En hoe maken jullie het nu? Dat is natuurlijk de vraag die mij dag en nacht bezighoudt.' Hij vervolgt: 'Ik had je nog zooveel aanwijzingen en raad willen geven, maar m'n keel zat dicht.' Het is een van de weinige keren dat hij zijn emoties aan het papier prijsgeeft; meestal houdt hij manhaftig de moed erin.

Twee weken later is hij één en al opgewektheid: 'Ik vind het heerlijk dat nu alles weer zoo ongeveer op de oude voet doorgaat en dat je daarbij zoo prachtig geholpen wordt door Lambert en anderen. Je moet Ber ook vooral bedanken voor z'n fijne brief; dat heeft me ook zoo goed gedaan. Ik vind het prachtig geregeld dat hij 's nachts over jullie waakt.'

Tekst gaat verder onder afbeelding

Brief van Victor de Rooy, een medegevangene van Jan Pel in kamp Neuengamme, die zijn ervaringen aldus aan de familie Pel na de oorlog heeft overgebracht.

Hemels moment

Op 2 mei krijgt Pel bezoek van Lambert en Fie. Een 'hemels moment', schrijft hij op 10 mei. 'Ik kon m'n ooren niet gelooven toen de wachtmeester aan m'n cel riep: Johannes Pel, austrit, besuch ist da!' Maar het gesprek moet zorgelijk zijn verlopen. Er is beslag gelegd op de drukkerij en de machines dreigen door stilstand in het ongerede te raken.

Terug in Hilversum zet Lambert zich, in zijn beste school-Duits, aan de eerste van een lange reeks brieven aan SD-Kriminalsekretär Erich Gottschalk, die belast is met het Trouw-onderzoek. Pel kan in zijn zaak niet gemist worden, schrijft Lambert, en al helemaal niet in het gezin, 'da seine Frau seit drei Jahren tot ist und seine drei minderjärigen Kinder ohne Rat und Hilfe zurückgeblieben sind'.

Lamberts smeekbedes hebben geen resultaat. Op 15 juli schrijft Pel de laatste brief die zijn kinderen van hem ontvangen. 'Nu lieve Fie, Ria en Treesje, eindig ik maar, blijf aan mij denken en bidden wij voor elkander; een hartelijke zoen en vele groeten van jullie liefhebbende Papa. (...) P.S. Gaan jullie nog wel eens naar moeders graf? Da-a-a-g!'

Nerveus

Het telegram dat Riet aan haar vader stuurt als ze voor de mulo slaagt, bereikt hem waarschijnlijk niet. Lamberts verzoek van 4 augustus aan de commandant van kamp Haaren om zijn oom 'in de vacantie' nogmaals te mogen bezoeken, komt ook te laat. Pel zit dan vermoedelijk al in het nabijgelegen kamp Vught. Met de geallieerden in aantocht worden de Duitsers nerveus: een deel van de gevangenen wordt geëxecuteerd, de rest, onder wie Jan Pel, gaat begin september met veewagons naar Duitsland.

Op 16 oktober wordt Pel als Häftling Nummer 58897 ingeschreven in Neuengamme, geen vernietigingsoord zoals Auschwitz en Sobibor, maar een kamp waar de gevangenen onder het motto 'Vernichtung durch Arbeit' worden gedwongen zich tot hun dood nuttig te maken voor het naziregime. Het werk is zwaar: wapens produceren in de Walther-fabriek, stenen bakken voor de wederopbouw van Hamburg, anti-tankgrachten graven in de moerassige omgeving. Alleen al de lange uren die de dun geklede gevangenen dagelijks in weer en wind op de appèlplaats doorbrengen, zijn slopend. De mensen sterven als vliegen - Jan Campert, de Surinaamse verzetsstrijder Anton de Kom, Fritz Pfeffer, de tandarts die met Anne Frank en haar familie ondergedoken zat in het Achterhuis.

Jan Pel overlijdt op 13 maart 1945, 49 jaar oud, nog geen twee maanden voor de bevrijding.

Rouwdienst zonder kist

Zijn familie verkeert al sinds de vorige zomer in onwetendheid en stuurt het ene verzoek om informatie na het andere naar instanties als het Rode Kruis. Pas 5 oktober bereikt het bericht dat aan alle hoop een einde maakt de Hilversumse Veerstraat. Een week later is er - zonder kist - een rouwdienst in de Vituskerk.

Lambert tekent een Christuskop met doornenkroon voor het rouwprentje en schrijft een treurdicht. Trees, nu 82, kan de eerste regels nog zo uit haar hoofd opzeggen: 'Ik heb de dagen traag geteld,/ die van mij zijn gegleden/ en angstig heb ik pijn geleden,/ ben moede naar de dood geheld.'

Geëerd wordt Jan Pel niet in zijn geboorteplaats. In het anonieme getikte document, dat Lambert wellicht heeft geschreven om daarin verandering te brengen, staat dit: 'Een straat is in Hilversum niet naar hem vernoemd; door een omissie of misverstand staat zijn naam niet gebeiteld in de plaquette in het Raadhuis. Die naam, Johannes Willebrordus PEL echter moge voortleven, als die van een oprecht Nederlander, een groot Hilversummer, gestorven voor ons aller vrijheid.'

Drukkerij voortzetten

Lambert slaagt er evenmin in om de drukkerij voort te zetten. Volgens Trees en Riet is hij 'meer kunstenaar dan zakenman'. Twee jaar na de oorlog is de firma Pel ter ziele.

In Neuengamme is de voorjaarszon verdwenen als we naar de plek lopen waar het crematorium heeft gestaan. De verse tuiltjes rozen en narcissen op de gedenksteen rillen in de wind. Tussen steenperken die de contouren van de afgebroken barakken markeren, slentert een schoolklas rond. Eromheen, op plaats waar de SS'ers hun moestuinen bemestten met de as van de gevangenen, schieten madeliefjes en paardebloemen op tussen het hoge gras.

In de Gedenkplaats Haaren loopt van 14 mei tot april 2017 de expositie 'Legale en illegale nieuwsvoorziening tijdens de oorlog'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden