Nieuws 'Exits'

Hij brak al met vele akkoorden: wat is de oerkracht achter Trumps destructiedrang?

De Amerikaanse president Donald Trump in het Witte Huis op 1 februari 2019. Beeld AP

Het INF-verdrag is het zoveelste akkoord dat slachtoffer is geworden van de opruimwoede van Donald Trump. En het eind is mogelijk nog niet in zicht: er is meer waarmee de Amerikaanse president overweegt te breken.

Vorig jaar heeft Trump in kleine kring verscheidene malen gezegd dat hij zich wilde terugtrekken uit de Navo. Dit was vorige maand nieuws van The New York Times maar het kreeg weinig aandacht.

Dat komt waarschijnlijk omdat iedereen murw is gebeukt door het dagelijkse gedreun van Trumps sloopbal. Ook was er de lawine aan Brexitverhalen. En toch: een Amerikaanse president die zegt de Navo te willen verlaten – het had twee, tien, twintig, dertig, veertig of vijftig jaar geleden een schokgolf veroorzaakt. Anno 2019 brengt het amper een rimpeling teweeg. Dat is gek.

Een Amerikaans vertrek uit de Navo zou het feitelijke einde betekenen van een politiek-militaire alliantie die haar wortels in de strijd tegen Hitler had, West-Europa met succes beschermde tegen het Sovjetblok en nog altijd Europa’s belangrijkste veiligheidsgarantie is. De Navo is er nog, maar voormalige en huidige functionarissen zijn er niet gerust op. Er kan naar hun zeggen een moment komen dat Trump toch ineens zijn wil doorzet en Amerika terugtrekt uit het bondgenootschap. Dat is eigenlijk het alarmerendste aspect van het artikel in The New York Times: ja, hij heeft erover gesproken en het nog niet gedaan, maar hij kan het zomaar wel doen, al was het maar omdat hij er steeds op terugkomt.

Bovendien leven we sinds een paar jaar in een tijd van exits. Het begon in 2016 met de Britse stem voor het verlaten van de Europese Unie. Daarna kwam Trump. Hij trok Amerika terug uit een vrijhandelsovereenkomst met landen rond de Stille Oceaan, het klimaatverdrag van Parijs, het atoomakkoord met Iran, de strijd tegen IS in Syrië en dan nu het INF-verdrag. Niet ‘love is in the air, but exits, everywhere I look around’, zouden we kunnen neuriën in een eigentijdse versie van de oude hit van John Paul Young.

Oerkracht

Al deze terugtrekkende bewegingen staan niet op zichzelf. Hoewel zij zich voordoen op verschillende terreinen – Europese eenwording, vrijhandel, klimaat, Midden-Oosten, kernwapens – is er een verband. Maar wat is dat precies? Is er een oerkracht waaruit die drang tot afbreken voortkomt?

In veel rijke landen heersen woede en angst onder een aanzienlijk deel van de bevolking. Populisten vertalen die emoties in een aanval op de bestaande orde. Dat is allemaal evident. De vraag is waarom mensen zich zo woedend voelen, terwijl er anderzijds zoveel materiële vooruitgang is geweest de afgelopen decennia. Minouche Shafik, directeur van de London School of Economics, ging pas in een lezing op zoek naar het antwoord.

Veel van wat zij aanstipt, is bekend uit de talloze analyses die zijn verschenen over de opkomst van Trump, de brexiteers en de gele hesjes. Wat uit haar betoog blijft hangen, is het begrip ‘eerlijkheid’.

Grote groepen kiezers werden na de kredietcrisis van 2008 getroffen door inkomensdalingen en bezuinigingen terwijl de aanstichters van de ellende, de banken, met belastinggeld werden gered. Die kiezers hebben het gevoel overgeleverd te zijn aan ongrijpbare krachten. Zoals de technologie, die via automatisering hun baan bedreigt. Of de technocratie, die in de vorm van niet-gekozen, achter onbestemde afkortingen schuilgaande instanties als centrale banken, toezichthouders en hoeders van internationale verdragen, diep ingrijpt in hun leven terwijl ze er niets tegen kunnen doen. Aan de politiek hebben ze niks, vinden ze, want die stelt zich graag verdekt op achter zulke anonieme instanties en staat meer open voor gevestigde belangen en grote bedrijven dan voor hen. Ze mogen niet zeggen dat immigranten voor hen vooral concurrenten zijn in de strijd om de kleiner wordende stukjes van de taart.

Niet eerlijk

Dit alles kweekt gevoelens van onrechtvaardigheid, ongelijkheid, onzekerheid en onmacht. Met als allesoverheersend sentiment: het is niet eerlijk. Het besef van onrecht kent vele gradaties, maar dit is het meest basale, dat zich al vroeg, op de kleuterschool, bij mensen vormt. Wie zich oneerlijk behandeld voelt, zet het op een schreeuwen en bijt van zich af. Dat is wat een deel van de kiezers nu doet, met het stemmen op populistische politici, het steunen van alles wat gevestigde structuren wil doorbreken en het zich afzetten tegen het taalgebruik, de mores en de smaak van wat gezien wordt als het establishment.

Het is een door machteloze verontwaardiging gevoede radicalisering. De kracht daarvan is te zien in de turbulente Brexitdebatten in het Britse Lagerhuis. Er zijn alleen maar meerderheden tegen iets, niet voor iets. Iedereen gaat elkaar te lijf. Het Order! Order! van de voorzitter klinkt dierlijker dan ooit, schreef pas de Volkskrant-correspondent. Ook Trump heeft inmiddels het ene na het andere akkoord verscheurd.

Het oude moet weg om plaats te maken voor het nieuwe. En dat gaat nooit zachtzinnig, zoals vroegere revoluties hebben geleerd. Sommige oud-aanhangers van het revolutionaire communisme hebben achteraf zelfs toegeven dat ze primair werden aangetrokken door vernietigingsfantasieën. Zo ver gaan de populisten van nu niet in hun revolte. Feit is wel dat Trump vooralsnog beter is in afbreken dan in opbouwen. Verdragen sloopt hij, maar zijn Muur aan de Mexicaanse grens komt maar niet van de grond.

Boosheid en destructie

We leven in een tijd van Boosheid en Destructie. Een deel van de kiezers verzet zich tegen wat zij ervaren als oneerlijkheid. Dat is de oerkracht die Trump, de brexiteers en de Italiaanse populisten voortstuwt. Zij kan nog meer heilige huisjes omkegelen als er niets aan gedaan wordt.

De verdragen die Trump opzegde

Het Trans-Pacific Partnership (TPP) is een vrijhandelsverdrag dat de VS in februari 2016 sloten met Australië, Brunei, Canada, Chili, Japan, Maleisië, Mexico, Nieuw-Zeeland, Peru, Singapore, en Vietnam. Het verdrag trad nooit in werking. Trump trok zich er in januari 2017 uit terug omdat hij vindt dat zulke vrijhandelsakkoorden ten koste gaan van Amerikaanse werknemers.

Het Klimaatverdrag van Parijs werd op 22 april 2016 in New York door 174 landen ondertekend. Op 1 juni 2017 kondigde president Trump aan dat de VS zich eruit zou terugtrekken. Hij vindt het verdrag ‘niet eerlijk’ voor Amerikaanse burgers.

Het atoomakkoord met Iran werd in 2015 gesloten door de VS, Rusland, China, Frankrijk, Engeland, Duitsland en de EU. In mei 2018 brak Trump tegen de wens van de andere ondertekenaars in met deze ‘rampzalige’ overeenkomst, omdat zij volgens hem geen garantie bood dat Iran geen kernwapens zal ontwikkelen.

Alle 2000 Amerikaanse militairen in Syrië zullen worden teruggetrokken, zo besloot Trump in december zonder overleg met de Navo-bondgenoten. De manschappen zijn daar volgens hem niet meer nodig omdat de terreurgroep ‘Islamitische Staat’(IS) is verslagen. Amerikaanse politici bestrijden dat laatste.

Het INF-verdrag werd in 1987 gesloten door de Amerikaanse president Reagan en Sovjetleider Gorbatsjov. Het verbiedt alle vanaf de grond te lanceren raketten voor de middellange afstand. Trump zegde het verdrag dit weekend op omdat Rusland het zou schenden. Daarna deed Moskou hetzelfde.

Rusland stapt na VS ook uit kernwapenverdrag, Poetin laat direct raketten ontwikkelen

Een van de belangrijkste ontwapeningsverdragen uit de Koude Oorlog beschermt de wereld niet langer tegen een nucleaire wapenwedloop. President Poetin kondigde zaterdag aan dat Rusland zich niet meer houdt aan het INF-verdrag. Een dag eerder kondigden de Verenigde Staten aan uit het verdrag te stappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden