High art

In de pop is de psychedelica terug van weggeweest. Ook de jonge grafisch ontwerper Michiel Schuurman laat zich er met plezier door beïnvloeden. Waardoor ook alweer precies?

Nederland stond in 1965 aan de vooravond van een 'magies' tijdperk met dikke joints, psychedelica en vloeistofdia's. The Stones stonden net op 1 met Satisfaction. 'Tv bang voor tieners', kopte het eerste nummer van Hitweek, een 'legendaries' hippieblad, in elkaar geplakt door de nog piepjonge kunstenaar Willem de Ridder. Op bladzijde 7 stond een frivole tekening van Marijke Koger, de vrouw die niet veel later de piano van John Lennon en de gitaar van Eric Clapton kleurig zou beschilderen.


In de popmuziek is er een kleine psychedelica-revival gaande, vooral door het succes van bands als de Temples. In de vormgeving, die in de jaren zestig zeer schatplichtig was aan de popmuziek, is dat minder evident.


'Ik was toen nog nergens, ik ben van 1974, zegt Michiel Schuurman, grafisch vormgever die vorige maand nog een affiche maakte voor een grote kunstbeurs in Rotterdam. We like art, staat er in een fantasieletter die lijkt opgetrokken uit de schuimspons van een glazenwasser. Hij is een van de Nederlandse ontwerpers die niet schromen te putten uit de grafische erfenis van psychedelica uit de jaren zestig en zeventig.


'Als je werkt zoals ik krijg je snel dat psychedelicastempel opgeplakt. Dat begrijp ik wel, maar het is ook jammer, omdat het maar één aspect is van mijn werk', zegt Schuurman.


Wat maakt dat de popmuziek, kunst en vormgeving in de jaren zestig en zeventig zo'n eeneiige tweeling vormden, terwijl er nu weinig dwarsverbanden lijken te zijn?


'Simpel', zegt Paradiso-programmeur en typografiekenner Jan Dietvorst: 'Er was maar één stroming: hippies, provo, hoe je het ook wilt noemen. En iedereen zette zich af tegen hetzelfde gezag: dat van de generatie voor hen.' De kunst- en muziekwereld bestaat vandaag de dag op alle fronten uit veel meer niches en de gemeenschappelijk vijand is ook al ver weg.


Desondanks ziet Dietvorst, die het boek Paradiso Posters 1968-2008 maakte, toch een zekere herwaardering van typografen en affichemakers voor het kleurige geestverruimende werk dat de hippietijd zo typeert. 'Ik zie het eigen handschrift van de typograaf wat meer opkomen, de computer schuift iets naar de achtergrond.' De psychedelica was een zeer 'getekende' stijl die in 1967 tijdens de Summer of Love kwam overwaaien uit de westkust van de VS: drukke en vloeiende composities met burleske zelfverzonnen lettertypes.


Het werd gedragen door de hippiegeneratie die vrije seks en vrede propageerde - in de VS was het verzet tegen de Vietnamoorlog een grote drijfveer - en die met muziek en drugs de wereld van hun ouders ontvluchtte. Een ontsnappingsfilm bij uitstek is Yellow Submarine uit 1968 van Heinz Edelmann, een van de stijlbepalers van de psychedelica. In deze animatiefilm doolden vier Beatles rond in idyllische landschappen van heldere kleuren vol fantasiefiguren. Het was een kaskraker.


'Het was total magic, man', zei oud-hippie Simon Posthuma in een interview met hoezenverzamelaar en journalist Jigal Krant in 2013. Posthuma vormde met modetekenares Marijke Koger het hipste Nederlandse ontwerpduo van die tijd. Ze verfden de mini van George Harrison in Londen en in Los Angeles het Aquarius theater voor de hippiemusical Hair. Ze maakten de kleding voor de Magical Mystery Tour van de Beatles. 'We aten in de beste restaurants, ik reed in een Bentley, I had a wonderful time', zegt Posthuma.


Vormgevers leefden zich graag uit in affiches, maar vooral in platenhoezen. De elpee Picknick van Boudewijn de Groot uit 1970 is een van de hoogtepunten van de Nederlandse psychedelica. 'De Sgt Pepper van de lage landen', schrijft Jigal Krant in zijn hoezenrubriek voor het tijdschrift Muziek.nl. Die Sgt Pepper verwijst naar de Beatles-lp waarop het ultieme lsd-nummer Lucy in the Sky with Diamonds staat. De Picknick-hoes was ontworpen door Posthuma en Koger. Een fantasietafereel met bloemen, elfjes en faunen, knallende kleuren en handgetekende letters die bijna op te lijken gaan in het landschap.


'Ik herinner me vooral de lp-hoes van Tarkus, een plaat van Emerson, Lake & Palmer uit 1971, die heb ik wel honderd keer overgetekend', zegt Michiel Schuurman. Er stond een tank met de kop van een gordeldier erin verwerkt. Zijn vaders platenkast stond vol met hippiehoezen. Schuurman: 'Ik ken alle plaatjes, maar ik heb niet bewust een studie van de psychedelica gemaakt voor mijn eigen werk.' Wel heeft hij van de vormgeving uit die tijd geleerd dat je niet bang hoeft te zijn voor te veel kleuren. 'Dat is toch een beetje wat iedereen je tijdens de opleiding probeert in te prenten.'


Er zijn twee grote verschillen met vroeger, zegt affichekenner Jan Dietvorst. Ten eerste had je maar een paar vormgevers in de jaren zestig, dus als je wat deed, was je al snel beroemd. En ten tweede: de affichecultuur is langzaam aan verdwenen. Ze zijn vervangen door flyers en digitale uitingen. 'Maar flyers kunnen de statuur die een affiche had, niet vervangen.' Poppodia hebben geen geld meer om affiches te maken. Dietvorst schat dat nog maar 10 procent van optredens uit het Paradisoprogramma een poster krijgt en die komt niet verder dan de voorgevel.


Dat je voor je het wist een vormgever was in de jaren zestig, klopt wel met het verhaal dat Willem de Ridder vertelt, de oprichter van Hitweek. 'Ik was kunstenaar, kwam uit de Fluxusbeweging. Een blad maken had ik nog nooit gedaan, maar ik begon gewoon.' De Ridder creëerde met het jongerenblad Hitweek een heel eigen genre zonder duidelijke regels, dat naadloos paste in die tijd, met collages, geplakte koppen en woeste illustraties. 'Elk nummer was totaal anders.'


Voor Hitweek was de band met psychedelica logisch, omdat het blad diep was geworteld in de popcultuur. 'Hitweek werd volgeschreven door jongeren en hun leven draaide vaak om popmuziek', zegt De Ridder. Hitweek hield het vier jaar uit, voor het opging in Aloha, en verkocht in de hoogtijdagen 30 duizend exemplaren per week.


Het blad dat een uniek plaats inneemt in de jarenzestigcultuur van Nederland, was tot voor kort lastig terug te vinden. 'Maar nu is alles gedigitaliseerd', zegt De Ridder, die vandaag de dag als verhalenverteller en 'spiegeloog' in het leven staat. 'De eerste nummers staan al op mijn site, binnenkort zijn alle de jaargangen digitaal door te bladeren.'


michielschuurman.com


willemderidder.com


Beatles en Stones


Vormgevers leefden hun door de psychedelica beïnvloede inspiratie graag uit in affiches. Maar bovenal in platenhoezen. Iconen op dat gebied zijn drie hoezen van de Beatles: twee uit het magische jaar 1967, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band en Magical Mystery Tour. En het hieronder genoemde Yellow Submarine (1969). Toen in 1967 The Rolling Stones niet wilden achterblijven, maakten zij het al even psychedelische album Their Satanic Majesties Request, met daarop de hit She's a Rainbow.




Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden