Hieronymus Bosch diende iets zeldzaams op: een zwaan

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: zwaan.

null Beeld null

Het is de tijd van het jaar dat mensen hun best doen iets op tafel te zetten dat indruk maakt. Wie inspiratie wil opdoen, kan los in de schilderkunst: van de pastei met kalkoen van Pieter Claesz. tot de gesuikerde amandelen van Clara Peeters, de oesters, garnalen en pekelharing in vele stillevens. Hieronymus Bosch hier dient iets op dat minder voorkomt: een zwaan. Op een gouden schotel met groentesteeltjes, en - héél boschiaans - het dier spuit nog vlammen ook. Net als de gebraden varkenskop naast hem. Een mooie, hele zwaan bij een bijbelse maaltijd: de Bruiloft te Kana. Bosch schilderde dit werk niet zelf, het is waarschijnlijk een kopie naar een verloren gegaan schilderij van hem.

De zwaan is in zijn soevereine schoonheid een soort echt bestaande eenhoorn: totale magie. Elk kind dat voor het eerst een zwaan ziet, raakt bevangen. De nederig gebogen hals, de beweging door het water, het uitslaan van de vleugels, het is alsof-ie recht uit de mythologie ons leven invliegt.

In de kunst is-ie genoeg te vinden, dankzij Leda, de koningin van Sparta, die verkracht-slash-verleid werd - ligt eraan wie je het vraagt - door oppergod Zeus die zichzelf hiervoor in een zwaan veranderde. Een wonderlijk geval van bestialiteit in de kunst dat schilders gretig oppikten. Er zijn elegante voorstellingen, zie Leonardo da Vinci, er zijn halve worstelingen, zie Michelangelo, en er zijn voorstellingen die de museummuur nu niet meer zonder protesten zouden halen.

Navolger van Hieronymus Bosch
De bruiloft te Kana
na 1561; olieverf op paneel; 93 x 72 cm
Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam; het schilderij is in depot en niet voor publiek toegankelijk.

Klik op de afbeelding om te vergroten. Beeld null
Klik op de afbeelding om te vergroten.

Als eten ligt de zwaan gevoeliger - begrijpelijk, vanwege de schoonheid, maar veel andere dieren in het kerstdinerspectrum doen weinig onder in esthetiek: haas, hert, fazant, allemaal prachtig. In oude schilderijen is de zwaan wel geregeld als jachtbuit te vinden, met het doel gegeten te worden, maar het was voorbehouden aan de adel om erop te mogen jagen.

Lizet Kruyff, expert in culinaire geschiedenis, vertelde me dat de kalkoen al sinds zijn introductie in Europa, in de 16de eeuw, een 'democratische' vogel was, dus dat het dier gewoon op de markt te krijgen was, maar de zwaan niet. Deze zwanenschotel is dus zeldzaam. Kruyff schreef een heerlijk boek over Hieronymus Bosch en eten, met Jeroen Thijssen (Puntneuzen & kersenpitten, 2016), waarin ze vertelt waarom het zwanenmaal bij Bosch past: hij was lid van de Zwanenbroeders, een genootschap in 's-Hertogenbosch dat sinds 1318 bestaat; koning Willem-Alexander is erelid sinds 1995. De officiële naam is het Illustre Lieve Vrouwe Broederschap.

Sinds 1384 is de zwanenmaaltijd traditie en het archief meldt dat ook Bosch een diner verzorgde. Hij heeft dus van deze bijbelse bruiloft een exclusief eigentijds diner gemaakt met de zwaan. En er ook nog eens tovenarij aan toegevoegd, door de vlammen uit de snavel en het sikkeltje op de varkenskop; volgens sommigen brengt de kunstenaar hiermee contrast aan tussen het wereldse feest en het bijbelse wonder van Christus, die op de bruiloft water in wijn veranderde.

Zwanen worden nog steeds gegeten, maar heel weinig. Jagers gooien zwanen die voor wild- en schadebeheer geschoten zijn dus meestal op de afvalhoop. Aan de vooravond van het 700-jarig bestaan van het Zwanenbroederschap daarom een kleine ode aan een mythisch mooi dier dat, met eerbied, ook opgediend kan worden.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden