Hierom stemmen zij Denk

Drie zetels, kreeg de politieke partij Denk woensdag bij de Tweede Kamerverkiezingen. Wie zijn de kiezers van de partij, die zich vooral op migranten richt? De Volkskrant sprak Denk-stemmers en vroeg hen hun keuze toe te lichten. 'Dieren worden in de Kamer beter vertegenwoordigd dan allochtonen', zegt de Marokkaans-Nederlandse Khalid El Bouayadi (40).

Mohammed Akkari Beeld Marlena Waldthausen

Van Denk moest Yener Coskun (31) aanvankelijk niets hebben. Zo'n partij die iedereen maar van racisme beschuldigde - niets voor hem. De omslag kwam deze zomer. Toen ging hij, net als veel andere Turkse Nederlanders, in Rotterdam de straat op om te vieren dat de coup in Turkije was mislukt.

Coskun is in Nederland geboren. Hij is vestigingsmanager in opleiding bij een groot winkelbedrijf waarvan hij de naam liever niet noemt, omdat hij vermoedt dat het gevoelig ligt dat hij Denk stemt. Hij houdt van dit land, zegt hij. Hij voelt zich vooral Nederlander. Maar hij is óók trots op zijn Turkse wortels.

In de dagen na de mislukte coup merkte hij dat veel mensen zich aan die bijeenkomst hadden gestoord. Het was een schande dat Turkse Nederlanders in Rotterdam met Turkse vlaggen hadden staan zwaaien, klonk het. Coskun begreep dat niet. Waarom mocht hij zijn gevoelens niet uiten, na zo'n gruweldaad in het land van zijn ouders?

En dan waren daar nog de reacties vanuit de Nederlandse politiek. Er was een staatsgreep geweest in een bevriende natie, een NAVO-partner nota bene. Die coupplegers hadden een democratisch gekozen leider aan de kant willen schuiven. Meer dan tweehonderd mensen waren gedood. Waarom toonde niemand zich solidair, waarom sprak niemand er zijn afschuw over uit?

Wat het nog erger maakte: dat veel politici meteen na de couppoging met een vingertje naar Erdogan begonnen te wijzen. Die duizenden arrestaties - dat was een schande, dat was ondemocratisch, dat waren zuiveringen. En dacht Turkije wel aan de mensenrechten?

Zelf stemde hij helemaal niet op Erdogan bij de laatste verkiezingen. Maar toch raakte de kritiek op de president hem. Alleen daarom gaat zijn stem naar Denk. 'Niet omdat de partij een band met Turkije heeft, maar omdat de partij als enige begrip toonde voor wat er in Turkije is gebeurd.'

Het verhaal van Denk begint met een dubieus onderzoek van Motivaction. In november 2014 presenteerde het onderzoeksbureau cijfers waaruit zou blijken dat negen op de tien Turks-Nederlandse jongeren sympathie hadden voor IS-strijders. Minister Lodewijk Asscher (PvdA, Sociale Zaken) sprak direct zijn bezorgdheid uit. Het was 'verontrustend', zei hij.

Dat schoot twee Turks-Nederlandse Kamerleden van de PvdA in het verkeerde keelgat. Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk herkenden zich niet in de resultaten van het onderzoek, maar hadden, zo zouden ze later zeggen, geen toestemming daarover in het openbaar te spreken. Ook waren ze het niet eens met het voornemen van Asscher om vier conservatief-religieuze Turkse stromingen in Nederland te laten onderzoeken omdat ze de integratie in de weg zouden staan.

Kuzu en Öztürk zochten de confrontatie, verlieten al dan niet gedwongen de PvdA-fractie en bouwden vanuit de Tweede Kamer aan een nieuwe partij. Denk moest nadrukkelijk geen moslimpartij worden, zeiden ze bij de presentatie van hun manifest in februari 2015. Het werd een partij voor alle Nederlanders, een partij voor verbinding, verdraagzaamheid en tolerantie.

Die boodschap sloeg aan. In de peilingen voor de komende verkiezingen schommelt Denk rond de twee zetels. Welke snaar raakt de partij? Waarom lopen migranten massaal weg bij gevestigde partijen, waar toch ook politici met een niet-westerse afkomst actief zijn? En hoe kijken ze aan tegen de ferme taal van Denk en de filmpjes vol aantijgingen?

Omdat daar nog geen onderzoek naar gedaan is, trok de Volkskrant het land in. Tien mensen die bij de verkiezingen op Denk gaan stemmen vertelden waarom hun keuze op deze nieuwe partij zal vallen. Sommigen wilden alleen anoniem praten, omdat een stem op Denk hun carrière mogelijk kan schaden of omdat ze niet weten of ze in de toekomst ook nog achter de partij zullen staan. Anderen weigerden op de foto te gaan of wilden alleen onherkenbaar in beeld.

Het was een gemêleerde groep. Ze werken als gemeenteambtenaar, autoverhuurder of gezinscoach. Ze hebben een Turkse, een Marokkaanse, een Syrische, een Libanese of een Nederlandse achtergrond. En vroeger stemden ze VVD, PvdA, D66, SP of GroenLinks. Maar voor hen allemaal geldt: dat is nu geen optie meer.

Nazi's

Ze maakt een betere stamppot dan de meeste Nederlanders, zegt ze. Maar opeens was ze weer Marokkaan geworden. Het was 2006, de PVV deed voor het eerst mee aan de verkiezingen en haaldenegen zetels. Ze kon het niet vatten dat zoveel mensen op zo'n partij stemden.

En het werd alleen maar erger in de tien jaar die volgden. Ja echt, de 51-jarige Aïcha (niet haar echte naam) kan het slechts vergelijken met de jaren dertig van de vorige eeuw, met de opkomst van de nazi's. 'Ik mag er niet zijn als moslima, als Marokkaan, als kind van migranten', zegt ze. 'Ik ben niet meer welkom.'

En al die politici, zegt ze, die zaten erbij en keken ernaar. Die deden helemaal niets. Of ze schuiven zelf langzaam op richting PVV, ze gaan dezelfde campagne voeren. Kijk maar naar Mark Rutte, de minister-president nog wel, met dat 'Pleur op!' van hem bij Zomergasten. Hij sjanst gewoon stiekem met Wilders, zegt Aïcha. En dat doet hij over haar rug.

Denk-oprichters Tunahan Kuzu en Selcuk Öztürk Beeld fotobewerking: de Volkskrant

Nou, dan is Denk dus het enige lichtpuntje, het enige lichtpuntje in die duistere politieke arena. De partij geeft haar nog een beetje hoop. Want Denk geeft tegengas, de partij draagt ideeën aan om het tij te keren, om Nederland weer een verdraagzaam land te maken, om de kloof weer te verkleinen.

En dat is nodig, zegt Aïcha, erg nodig.

Verharding, verruwing, verrechtsing. Het zijn woorden die in alle gesprekken terugkomen. De geïnterviewde kiezers maken zich zorgen over het giftige klimaat in het land.

Die sfeer is 'grimmig, onnodig grimmig', zegt de 24-jarige Muhammed, die studeert aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zijn grootouders kwamen vanuit Turkije naar Nederland, zelf groeide hij op in Apeldoorn. Hij vertelt dat hij onlangs via Facebook een bericht kreeg. 'Kankerturk, zelfde naam als de pedoprofeet,' schreef een onbekende. Muhammed nodigde hem uit voor een gesprek, maar kreeg nooit een reactie.

'De maatschappij is de laatste jaren meer gesegregeerd en gepolariseerd', zegt Amir (29), een jurist met een Nederlandse moeder en een Libanese vader. 'Ik mis nuance, het lijkt allemaal zwart-wit.'

'Er is zo veel wantrouwen in Nederland', zegt Mohammed Akkari (24), die als jongen met zijn Syrische ouders naar Nederland kwam. 'Tegenover vluchtelingen, tegenover moslims, tegenover witte Nederlanders die racist zouden kunnen zijn. Iedereen wantrouwt iedereen. Dat stemt me ongelukkig.'

Ondertussen krijgen ze het gevoel dat mensen met een migrantenachtergrond altijd in de hoek zitten waar de klappen vallen. Ze kunnen niets goed doen, krijgen overal de schuld van. En wie verheft zijn stem dan, wie komt er voor hen op in Den Haag, wie levert een anti-gif?


Niet de VVD in ieder geval, zegt Mohammed Ghay (30), een activist die werd geboren in de Schilderswijk in Den Haag. Kijk naar de brief van de premier, waarin hij schrijft dat we hier 'normaal doen' en dat je maar beter weg kan gaan als dat je niet aanstaat. 'Hij benoemde het niet expliciet, maar hij doelde op Nederlanders met een migratieachtergrond.'


Niet het CDA, zegt Akkari. Die partij probeerde moslims te lokken met: wij zijn christelijk, wij komen op voor religieuze Nederlanders. 'Maar vervolgens stapten ze met de VVD in een minderheidskabinet gesteund door de PVV.'

Joop Wassenaar Beeld Marlena Waldthausen

En niet de PvdA, zeggen ze vrijwel allemaal. Want de Partij voor de Allochtonen, zoals de partij schertsend werd genoemd, kwam in verkiezingstijd zieltjes winnen in moskee en buurthuis, maar vergat direct daarna hoe ze aan zoveel zetels waren gekomen.

'Ik heb heimwee naar Job Cohen', zegt Akkari. 'Hij ging koffie drinken bij de moskee, daarna bij de synagoge en een halfuur later zat hij bij een rechtse club. Zo iemand heeft Nederland nodig.'

'Sinds de opkomst van de Partij van de Dieren', zegt de Marokkaans-Nederlandse gezinscoach Khalid El Bouayadi (40), 'worden dieren in de Kamer beter vertegenwoordigd dan allochtonen.'

Murat Eren herinnert het zich nog goed. Zijn vader leefde nog, de Kamerverkiezingen van 2006 waren in aantocht en Nebahat Albayrak kwam naar de moskee in Rotterdam.

'Albayrak stond hoog op de lijst voor de PvdA', zegt hij. 'Zij kon de problemen van de Turkse gemeenschap in Nederland in het parlement op de agenda zetten. Iedereen was trots op haar.'

Tijdens de verkiezingscampagne ontstond echter discussie over de honderdduizenden Armeniërs die tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Turken waren vermoord. Was dat nou een genocide, zoals de Armeniërs beweren, of was dat begrip niet op z'n plaats, zoals de meeste Turken zeggen?

Jolijn van Meel Beeld Marlena Waldthausen

'Albayrak mocht toen niet hardop zeggen hoe de mensen die op haar gestemd hadden erover dachten', zegt Eren. 'Ze hield zich op de vlakte, zei niet dat het genocide was maar ook niet dat het geen genocide was.'

'Daar was mijn vader heel boos over. En hij was niet de enige. Turkse Nederlanders zagen Albayrak als hun vertegenwoordiger. Waarom sprak zij zich dan niet uit? Hij heeft daarna nooit meer op de PvdA gestemd. En ik ook niet.'

Verfrissend

En toen waren er dus opeens die twee mannen, twee mannen die het vertikten om een minister te verdedigen die met zo'n flutonderzoek zwaaide, die weigerden om zich te conformeren aan de mening van de partij, die een beweging begonnen die wél de stem van de minderheid liet horen.

Was dat niet verfrissend?

Neem nou die Kamervragen van Öztürk over de toenemende weerstand van buurtbewoners bij de bouw van nieuwe moskeeën. 'Vindt u ook', vroeg hij aan Asscher, 'dat het bouwen van een moskee een fundamenteel recht is van gelovigen in Nederland?'

Kijk naar Tunahan Kuzu, die na de mislukte coup in Turkije in de Tweede Kamer zei: 'Er is sprake van een noodtoestand op dit moment, er is sprake van enorm veel leed en verdriet en het minste dat we zouden kunnen doen, is het tonen van begrip voor hetgene wat daar gebeurt.'

Luister naar de reactie van Öztürk op een tweet van Wilders, die stelde dat Turkse Nederlanders die op Erdogan hadden gestemd het land maar moesten verlaten. 'Mijn kritiek is dat hij iedere dag verder radicaliseert', zei het Kamerlid tegen een verslaggever van RTL Nieuws. 'Hij is op weg om Hitler te worden.'

En wat deed Kuzu bij het bezoek van Benjamin Netanyahu aan Den Haag? Hij prikte een Palestijnse vlag op de revers, ging in de rij staan. Toen de Israëlische premier voor hem stond, weigerde hij demonstratief hem de hand te schudden. Schande, riepen andere parlementariërs in koor. Maar de achterban van Denk denkt daarover anders. 'Het was niet beleefd', zegt Yener Coskun, 'maar hij maakte daar wel een statement.'

Murat Eren Beeld Marlena Waldthausen

'Politiek gezien slim van Kuzu', zegt Murat Eren. 'Hij laat hier zien dat politici een dubbele maat hanteren. Bij Erdogan wijzen we met het vingertje als er een vermoeden is dat de mensenrechten worden geschonden, maar bij Israël niet.'

'Die Kuzu heeft karakter', zegt Aïcha. 'Ik had Netanyahu ook geen hand gegeven. Ik had hem bespuugd.'

'Ik voelde me een witte neger', zegt historicus Joop Wassenaar (58) over de 22 jaar dat hij in Finland woonde. 'Ik paste me niet aan, ik wilde niet assimileren, ik was de ander.'

Wassenaar was als twintiger actief in de krakersbeweging en trok toen naar Finland. Hij wilde weten hoe hij zou functioneren in een vreemde omgeving waar een totaal onbekende taal werd gesproken. Binnen een paar maanden ontdekte hij dat hij het zichzelf niet makkelijk had gemaakt. Finnen zijn 'oerconservatief', zegt hij, en 'verschrikkelijk gesloten'.

Dat werd helemaal duidelijk toen hij zich in Finland begon in te zetten voor immigranten en vluchtelingen. Twee jaar geleden - Duitsland zette de deur open - probeerde hij in de dorpskrant uit te leggen dat vluchtelingen hier niet naartoe komen om banen in te pikken. Het leverde hem een paar bedreigingen op. 'Ze moeten niet vluchten', kreeg hij te horen, 'ze moeten strijden voor hun land.'

Een halfjaar geleden keerde hij terug naar Nederland, dat hij zonder ironie 'een paradijs op aarde' noemt. Toch ziet hij ook ruimte voor verbetering, en daarom meldde hij zich binnen een maand aan als vrijwilliger bij Denk. 'Die partij stelt de juiste vragen: wie zijn wij, wie zijn de anderen en wanneer wordt de ander een van ons?'

Nee, subtiel is het meestal niet wat Denk doet. De partij roept in Den Haag weerstand op vanwege de agressieve, activistische houding, vooral tegenover andere Kamerleden met een migrantenachtergrond.

Zo boog de Kamer zich in januari over het nieuwe socialezekerheidsverdrag tussen Nederland en Marokko. Daarin was vastgelegd dat de uitkeringen van Marokkaanse Nederlanders die in Marokko wonen zouden worden verlaagd, omdat het prijspeil er lager ligt. Öztürk vroeg, zoals gebruikelijk bij onderwerpen die gevoelig liggen bij de achterban van zijn partij, een hoofdelijke stemming aan.

Van de stemming verscheen kort daarna een verslag op de website van Demet TV. De migrantenzender (die Denk gunstig gezind is) toonde hoe de namen van de allochtone Kamerleden werden afgeroepen en hoe zij gestemd hadden. Onder in beeld kwamen hun namen in hoofdletters voorbij:

Günal-Gezer (PvdA): voor - Koser Kaya (D66): voor - Kuzu (Denk): tegen - Marcouch (PvdA): voor - Mohandis (PvdA): voor - Öztürk (Denk): tegen - Ünver (PvdA): voor - Arib (PvdA): voor - Yücel (PvdA): voor.

Kamervoorzitter Khadija Arib noemde deze werkwijze vorig jaar al 'niet chique' en 'een Kamerlid onwaardig'. Volgens Kamerlid Mustafa Amhaouch (CDA) maakt Denk zich hier schuldig aan etnisch profileren - een praktijk waar ze zelf fel op tegen zeggen te zijn. En Mohammed Mohandis (PvdA) is boos dat hij door Denk wordt 'gemarokkaniseerd'.

Maar de meeste aanhangers van Denk zien het probleem niet. 'De partij doet niets verkeerd', zegt Mohammed Ghay. 'Er is een grote behoefte aan transparantie in de politiek.'

'Als ik jarenlang op jou stem en je laat mij vervolgens vallen als een baksteen', zegt Khalid El Bouayadi, dan moet dat aan de kaak worden gesteld.'

'Ik vind die aanpak heel verfrissend', zegt Jolijn van Meel (32), die veel met vluchtelingen heeft gewerkt maar nu met een burn-out thuis zit. 'Denk opent kiezers de ogen. De partij toont aan dat partijen niet waarmaken wat ze in de moskee beloven. Het is nodig dat te benoemen, al doet dat soms pijn.'

Provocatie

Is dit nou verbinding? Is dit nou verdraagzaamheid? Is dit nou tolerantie? Die vragen werpen critici op als Denk weer eens een frontale aanval inzet op Ahmed Marcouch of Geert Wilders, wanneer de partij op haast Trumpiaanse wijze waarschuwt voor de onbetrouwbare media - 'Trap er niet in!'

'Als je zaken aan de kaak wilt stellen', zegt Joop Wassenaar, 'moet je soms provoceren.'

'Die provocaties zijn niet altijd even handig', zegt Amir. 'Maar zo wakkeren ze wel de discussie aan.'

'Ze gaan er hard in', zegt VU-student Muhammed. 'Maar dat levert ook iets op, vind ik. Door Wilders schoven veel partijen op naar rechts. Sinds de komst van Denk schuiven ze weer terug.'

Khalid El Bouayadi: 'Soms moet je dingen afbreken om ze weer op te kunnen bouwen. De mannen van Denk worden gezien als haatzaaiers, als extremisten. Maar het gaat hier om racisme en racisme moet je aanpakken. De eerste zwarte activisten moesten ook schreeuwen. De slavernij is niet afgeschaft door een gesprek bij een kopje koffie.'

Maar er zijn ook Denk-stemmers die twijfelen. 'De partij zaait verdeeldheid', zegt Yener Coskun. Zo keurt hij de vergelijking van Wilders met Hitler af. 'Het zijn kwalijke uitspraken, een politicus onwaardig. En toch geef ik mijn stem aan Denk. Zie het als een proteststem.'

'Denk doet mee aan de verharding van het maatschappelijk debat', zegt Murat Eren. 'Het wordt niet leuker in Nederland, de kloof groeit alleen maar. Ik begin weer te twijfelen over mijn stem op Denk. Was er maar een goed alternatief.'

'Mijn moeder heeft aan die fokking stekkers gehangen!'

Een paar dagen na het gesprek met de Volkskrant belt Aïcha om te zeggen dat ze helemaal klaar is met Denk. De reden: de suggestie van Kuzu dat artsen de stekker er eerder uittrekken bij patiënten met een migrantenachtergrond.

Ze hoorde erover op de radio. Omdat ze het nieuws aanvankelijk niet geloofde, besloot ze het originele filmpje van Denk te bekijken. 'Ik was in shock', zegt ze. 'Mijn moeder overleed een paar jaar geleden aan kanker. De artsen hebben alles voor haar gedaan, alles!'

Wat Kuzu daar deed, zegt ze, is precies wat Wilders doet: een ongefundeerde beschuldiging aan het adres van een hele groep. 'Waar hebben die artsen het aan verdiend om voor moordenaar te worden uitgemaakt?'

Ze gelooft er dus niet meer in, ze gelooft niet meer dat Denk de verdeeldheid in de samenleving bestrijdt. En nee, ze wil ook niet meer met haar naam in de krant, zoals aanvankelijk was afgesproken. Ze wil op geen enkele manier meer met Denk geassocieerd worden.

'De partij gaf me hoop, ik kreeg eindelijk het gevoel dat iemand voor me opkwam, ik heb Denk continu lopen verdedigen. En dan komen ze met zoiets, dan gaan ze zelf ook haat zaaien? Echt, ik wil niets meer met ze te maken hebben.'

De kans is groot dat het lukt. Tweeëneenhalf jaar nadat Kuzu en Öztürk de PvdA verlieten, zal hun nieuwe partij op eigen kracht een plek in de Tweede Kamer veroveren.

Dat ze een rol van betekenis gaan spelen bij de kabinetsformatie lijkt uitgesloten, maar dat verwachten de kiezers ook niet. Denk moet vooral aandacht genereren, provoceren en tegen schenen blijven trappen. 'Ze moeten het politieke landschap opschudden', zegt Jolijn van Meel.

Natuurlijk, een beetje treurig is het wel, vinden de meeste Denkstemmers met wie de Volkskrant sprak. Treurig dat er behoefte is aan een partij die zich vooral op migranten richt.

Toch zijn er mensen die het óók van de zonnige kant willen bekijken, zoals Mohammed Akkari. Het is namelijk een teken van emancipatie, zegt hij, dat de migranten nu hun stem laten horen. 'Deze partij is er toch maar mooi gekomen, op een moment dat het nodig was. Dat is een signaal: wij houden onze hand niet meer op, wij staan ons mannetje.'

Khalid El Bouayadi sluit zich daarbij aan. 'Dit laat zien dat wij de nieuwe autochtonen zijn', zegt hij. 'Wij pikken het niet meer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden