Reportage

Hier werken? Dan moet je gouden hart hebben, omringd door prikkeldraad

De missie: 3.000 vluchtelingen opvangen in een Nijmeegs bos. Dat vraagt veel. Van iedereen.

Beeld Marcel van den Bergh

Een wat oudere Syrische vrouw met hoofddoek en haar chique opgemaakte dochter lopen tamelijk optimistisch over de planken naar vertrek G2-11. Maar als ze hun onderkomen voor de komende tijd zien, druipt de teleurstelling van hun gezichten. Alsof het droombeeld van Europa hier voor hun ogen verdampt in de lijmlucht van het net afgebouwde vertrek. Dit tentcompartiment met vier stapelbedden was toch niet helemaal wat ze zich van Nederland hadden voorgesteld.

De oudere vrouw wijst op haar hartstreek. 'Mijn moeder heeft gezondheidsklachten', vertaalt de dochter in gebrekkig Engels. 'Zij kan toch niet slapen in deze lucht?' COA-medewerkster Renske legt uit dat deze tent net is opgeleverd en dat daarom het materiaal nog ruikt. 'Maar met de luchtkwaliteit is niks mis.' De dochter wil mondkapjes. Renske: 'Als uw moeder medische klachten heeft, kan de arts bepalen of ze iets nodig heeft. Op dit moment kan ik niet meer voor u doen.'

Ze beent terug naar de ingang, want er staan nog tientallen anderen te wachten om door Renske naar hun slaapplek te worden gebracht. Over de portofoon wordt de aankomst van de volgende bus vluchtelingen ook al aangekondigd.

Beeld Marcel van den Bergh

Groen polsbandje

'Welcome in Nijmegen!', scandeert Renskes collega Nienke eerder die dag door de enorme tent. Ze moet het op eigen stemkracht doen, want een microfoon is er nog niet. 'We will now start with the information!'

Pakweg vijftig asielzoekers met een groen polsbandje om kijken haar vragend aan, gezeten tussen hun koffers, rugzakken en Lidl-tassen. Ze hebben net een busreis vanuit Middelburg achter de rug en lijken nog niet helemaal te beseffen waar ze zijn beland.

Buiten zet precies op dat moment een stratenmaker zijn trilplaat op de klinkers die straks het toegangspad naar kamp Heumensoord vormen. KRRRRRR!!!

'We are now in Green Village, therefore you will receive this green dinner card!', probeert Nienke nog, maar ze komt niet boven de herrie uit. Iemand vraagt de werklui buiten hun apparatuur uit te zetten. Woest smijt de stratenmaker zijn schop door de lucht. Die had natuurlijk de opdracht gekregen om dat pad zo snel mogelijk aan te leggen.

Het is voor iedereen improviseren, had locatiemanager Lian van Driel al gezegd over de noodopvang in Heumensoord. Als het kamp straks af is, zal het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) hier in het bos drieduizend asielzoekers herbergen. Green Village telt dan duizend mensen, daarnaast komen er een Purple en een White Village.

BroodBeeld Marcel van den Bergh

Oog voor het individu

Het wordt de grootste vluchtelingenopvang in de geschiedenis van het COA. De megalocatie staat haaks op de wens van de Vereniging Nederlandse Gemeenten om asielzoekers zoveel mogelijk te spreiden en zo het draagvlak bij de Nederlandse bevolking te vergroten. Staatssecretaris Dijkhoff werd deze week door dorpsbewoners in Oranje belaagd omdat het aantal asielzoekers daar zonder overleg werd uitgebreid van 700 naar 1.400.

Maar het COA ziet met de huidige aantallen geen andere uitweg dan grootschalige opvang. Want elke locatie heeft bewaking nodig, catering, een medische dienst - voor minder dan zeshonderd zielen loont dat de moeite niet. In Nijmegen zijn die voorzieningen in twee weken provisorisch op poten gezet, om te voorkomen dat mensen op straat belanden. 'Dat wordt ook de boodschap die wij naar de mensen uitdragen', zegt Van Driel. 'We zijn hier niet trots op, maar we zijn wél blij dat we u een plekje kunnen bieden.'

Haar mensen heeft ze vooraf geïnstrueerd de gesprekken kort te houden. 'De aantallen zijn te groot, je hebt geen tijd om hele vluchtverhalen aan te horen. Maar het is wel de bedoeling om iedereen vriendelijk te woord te staan en oog te houden voor het individu.'

Zelf geeft ze het voorbeeld als de eerste touringcars arriveren. 'Welkom in Nijmegen, fijn dat u er bent', begroet ze de Syriërs die uitstappen. Tegen haar COA-collega's: 'Let op die mevrouw in het roze, die is zwanger zo te zien. Even in de gaten houden dat ze een afspraak maakt met de medische dienst. En dat jongetje daar heeft waterpokken.'

Beeld Marcel van den Bergh

Extra rondje

De eerste bussen die arriveren op Heumensoord hebben op instructie van Van Driel een extra rondje door Nijmegen gereden. Dat gaf het personeel net genoeg tijd het terrein te ontdoen van de tv-ploegen en fotografen die een rondleiding kregen op het nog onbewoonde kamp.

Het COA is zeer terughoudend om journalisten toe te laten bij de opvang van asielzoekers. 'We willen onze bewoners in hun privacy beschermen', zegt Van Driel. De Volkskrant kreeg desondanks toestemming om vier dagen mee te kijken bij de startfase van noodopvang Heumensoord. We lopen mee met het team van 'woonbegeleiders', die namens het COA de praktische zaken regelen in de opvang: mensen hun slaapplek geven; toiletspullen uitreiken; controleren dat iedereen maximaal één maaltijd per keer meeneemt; doorverwijzen naar artsen of andere professionals.

Een groot deel van het team op Heumensoord is onlangs met speeddates via het uitzendbureau geworven en werkt voor het eerst met asielzoekers. Het is rennen en roeien met de riemen die je hebt. Er is meestal geen tolk voor de ontvangst van nieuwe bewoners. Met een beetje geluk spreekt een van de nieuwkomers redelijk Engels, zodat die kan vertalen in het Arabisch of Tigrinya (voor de Eritreërs).

Het is soms ook ondankbaar werk. Want de problemen waar bewoners het meest mee worstelen - het totale gebrek aan privacy en de onduidelijkheid over de asielprocedure bij het IND - kunnen de woonbegeleiders niet oplossen.

En de onderlinge vooroordelen tussen verschillende etnische groepen maken het er niet gemakkelijker op. Een Syrische vrouw met hairextensions, opgespoten lippen en een grote zonnebril op, eist een andere kamer omdat zij bij zeven Eritrese vrouwen is ingedeeld. 'Ik heb gehoord dat die aan tuberculose kunnen lijden, dat risico ga ik niet nemen.'

Beeld Marcel van den Bergh

Strikt

Ze krijgt te horen dat iedereen medisch is gescreend en dat ze het bed kan aannemen, of kan vertrekken. Regel 1 bij het COA: er wordt niet gediscrimineerd.

Bij aankomst op kamp Heumensoord in Nijmegen botsen voor velen de verwachtingen over welvarend Nederland op de primitieve realiteit.

De eerste groep Syriërs staat te dringen voor de slaaptenten. Iedereen heeft een groene kaart gekregen met daarop de tijdstippen waarop je je dient te melden voor de maaltijd. 'Gezien de grote aantallen moeten we strikt zijn', zegt leidinggevende Christan. 'Te laat bij het ontbijt? Jammer, dan wacht je maar op de lunch.'

Voor het binnenstappen van de tenten krijgt iedereen een PSU'tje uitgereikt, een Persoonlijke Standaard Uitrusting. Die bestaat uit een hangslotje en een zwarte vuilniszak met daarin onder meer wc-papier, shampoo, zeep, tandenborstel, scheermesje en wastabletten.

Alleenreizende mannen zijn in de planning gescheiden van de families met kinderen en de vrouwen. De COA-woonbegeleiders wijzen asielzoekers de weg naar hun 'kamer': een met mdf-platen afgezet compartiment met vier stapelbedden en acht afsluitbare kasten. Elke gang telt 12 compartimenten, dus 96 personen. De rijen douches en dixie-toiletten worden gedeeld met acht gangen, bij volle bezetting 768 personen. Christan: 'Het is een beetje Lowlands hè.'

Beeld Marcel van den Bergh

Hoofd koel

Chaos. Een vrouw huilt. Een grote Syriër in een gestreepte trui zegt een officiële klacht te willen indienen. De COA-medewerkers worden overspoeld met vragen. Wat is de wifi-code? (Die weten we zelf ook nog niet) Wanneer begint mijn procedure bij de IND? (Dat kan nog maanden duren) Hoever is het lopen naar de supermarkt? (Twintig minuten) Hoe moet ik water uit de kraan drinken als er geen bekers zijn? (Gebruik je hand) Mijn vriend ligt op een andere kamer, mogen we onderling bedden ruilen? (Nee)

Tijd om te panieken hebben Renske en haar collega's niet, want telkens als ze zich omdraaien staan er weer vijf mensen die iets nodig hebben. Misschien dat ze zich over een tijdje nog eens afvragen wat het betekent, al deze mensen op deze primitieve plek. Maar nu moeten ze door, het hoofd koel.

Negentien mensen, onder wie gezinnen met kleine kinderen, hebben Heumensoord binnen een paar uur alweer verlaten. Het stinkt, er is geen privacy, het is te koud, zegt een Syrisch stel op het bospad tegen een NOS-verslaggever. De laatste klacht is wonderlijk, want in de slaapvertrekken is het naar Nederlandse maatstaven bloedheet en ook sommige vluchtelingen vragen of de verwarming een tandje minder kan.

Niemand is verplicht om hier te blijven, zegt Van Driel nuchter. 'Al is het voor de asielprocedure wel noodzakelijk dat de IND weet waar mensen verblijven. Maar dat is hun eigen verantwoordelijkheid.' Een dag later is de groep alweer terug op Heumensoord.

Het merendeel van de mensen lijkt de situatie toch te nemen zoals die is. 'Ik ben allang blij dat ik hier een bed krijg', zegt een Syriër met het zwarte haar in een staartje, terwijl hij een grote rugzak naar zijn 'kamer' sjouwt. 'Misschien is het niet zo mooi, maar ik ben dankbaar dat Nederland dit voor ons organiseert.'

Affiches waarschuwen voor giftige paddenstoelen en verdrinkingsgevaar.Beeld Marcel van den Bergh

Iedereen heeft een mening

'Je kunt maar beter blijven lachen, iets anders is er niet', aldus Syriër Yunus, bij wie twee badmintonrackets uit zijn bagage steken. En een Eritreëer: 'Schat, wij hebben in de Sahara op de grond geslapen. Wij zijn blij met een bed.'

Een asielzoeker die Renske en haar collega's ziet redderen, steekt hen in steenkolenengels een hart onder de riem: 'Place no good, but people here are good.'

Renske werkt sinds januari voor het COA. Dan geld je hier al als ervaren kracht.

'Wie bij het COA wil werken moet beschikken over een groot hart, maar wel met een stuk prikkeldraad eromheen', zegt locatiemanager Lian van Driel. 'Als je alle verhalen mee naar huis neemt, hou je het niet lang vol.'

'De sollicitatie bestond uit twee gesprekken van tien minuten', vertelt Joris (23), die een CIOS-opleiding tot sportdocent afrondde. 'Eén met het uitzendbureau en een met het COA. Het ging zo snel, ik dacht dat dat een slecht teken was.'

Maar drie dagen voor de opening van Heumensoord zit hij dan toch met twintig nieuwe collega's bij de introductiedag, waar ze in een moordtempo worden bijgeschoold door cursusleider Ilja van Beekum van het COA.

Joris vertelt over de reacties op zijn nieuwe baan. 'Dan krijg je te horen van: 'Ga je daar werken? Laat ze ze gewoon allemaal het land uitzetten.' Mensen hebben geen idee.'

Wen er maar aan, zegt Van Beekum. 'Iedereen heeft een mening over ons werk. Er is reuring als we komen, maar ook als we gaan. Bewoners willen meestal niet dat een azc vertrekt. 'Die asielzoeker' is dan 'onze asielzoeker' geworden.'

Beeld Marcel van den Bergh

Mis

Van Beekum bereidt de nieuwelingen voor op wat er zoal mis kan gaan. 'Want ga er maar vanuit dát het een keer misgaat.' Er zijn soms zelfmoordpogingen of hongerstakingen. Mensen kunnen radicaliseren. En mensenhandelaren hebben het vaak op asielzoekers gemunt. Van Beekum: 'Als twee meiden van een jaar of 18 elke avond rond half twaalf worden opgehaald, moet er bij jullie een alarmbel rinkelen.'

Soms zijn er opstootjes. 'Van de week is er met stokken geslagen en met stoelen gegooid', zegt Van Beekum. 'Als je veel mensen opvangt in een kleine ruimte, ontstaan spanningen.' Er zijn daarom permanent beveiligers aanwezig op Heumensoord. 'Aan de andere kant', relativeert Van Beekum, 'kom je op een gemiddeld avondje stappen in Amsterdam of Rotterdam waarschijnlijk meer agressie tegen.'

En o ja, of de nieuwelingen de vluchtelingen in het bos willen waarschuwen dat zij de paddenstoelen niet kunnen eten. 'In Duitsland zijn er al asielzoekers vergiftigd.'

Beeld Marcel van den Bergh

Olympus-tent

De eerste dagen op Heumensoord blijken paddenstoelen of mensenhandel niet de grootste zorg. Veeleer is de vraag hoe ruim zevenhonderd binnenkomende mensen op tijd van eten en een slaapplek kunnen worden voorzien.

Zaterdagochtend vroeg loopt de centrale Olympus-tent vol asielzoekers, die zich zoals opgedragen keurig om zeven uur melden voor het ontbijt. De blonde dame die de leiding heeft over het cateringteam ziet het allemaal wat nerveus aan. Het brood had er verdorie allang moeten zijn. Een paar telefoontjes later verzucht ze: 'De bakker kon de locatie niet vinden. Het gaat nog minstens een halfuur duren.'

Inmiddels zitten er al honderden asielzoekers in het paviljoen, een vragende blik in de ogen.

Bij de briefing later op de dag blijkt dat de eerste nacht volop kussens en dekens zijn gejat uit de nog leegstaande kamers. Maar de vierhonderd nieuwe mensen die vandaag komen kunnen toch moeilijk op een kaal bed slapen. 'We moeten dus kamers gaan controleren', instrueert Christan. 'Overal waar je meerdere kussens of dekens ziet, neem je die spullen weer in.'

Eten en een dak boven je hoofd, daarin kan Heumensoord voorzien. Maar vlak daarna komt privacy als misschien wel een van de meest basale menselijke behoeften. En die is hier onvervulbaar.

'Kom eens kijken.' Trots troont een Syrisch stelletje Renske mee naar het compartiment dat ze met drie andere koppels delen. Overdwars opgehangen lakens verdelen de kamer in vieren. Zo hebben ze toch een beetje ruimte voor zichzelf.

Heel creatief, vindt Renske. 'Ik begrijp dat jullie dit willen. Maar ik moet jullie nu toch vertellen dat dit niet mag. Dit is heel gevaarlijk als er brand uitbreekt.' Verbijsterd kijkt het stel haar aan. Welkom in Nederland regeltjesland.

Dan zegt de man: 'Maar hoe moet mijn vrouw zich dan omkleden hier? Dat kan toch niet?'

Locatiemanager Lian van Driel informeert haar team.Beeld Marcel van den Bergh

Onverdraagzaamheid

In andere kamers wordt er creatief geschoven met kasten. Sommige mensen zijn druk doende om de stapelbedden uit elkaar te halen, ook al iets dat de brandweer heeft verboden.

'Ik heb hoogtevrees', legt een jonge Syriër met baard uit. Renske zegt dat hij dan met iemand beneden moet wisselen. Even later klampt hij haar met wanhopige blik weer aan. Niemand wil ruilen. Hij mag een oorlog zijn ontvlucht en heel Europa hebben doorgetrokken, op dit moment is een nacht in een stapelbed een onneembare hindernis. Renske, onverbiddelijk: 'Zet die bedden nu maar weer op elkaar.'

In een gespannen situatie speelt onverdraagzaamheid tussen culturele groepen snel op, blijkt bij een 'overboeking'. Zes Eritrese mannen hebben kamer G5-12 op hun groene formulier staan. Maar als ze naar hun compartiment worden gebracht, zijn de bedden al ingenomen door een Syrisch gezin met twee kleine kinderen. Verwarring alom.

De Syrische moeder die geen Engels spreekt, maakt met handen en voeten kenbaar dat ze niet van plan is te vertrekken. De Eritreeërs staan haar met de armen over elkaar ongeduldig aan te kijken.

Beeld Marcel van den Bergh

'Fucking crazy'

COA-medewerkster Fatima spreekt Arabisch en wordt erbij gehaald. De moeder is de voorgaande middag uit onvrede van Heumensoord vertrokken, maar keerde laat op de avond alsnog terug. De nachtwaker gaf het gezin toen de eerste de beste lege kamer.

Dat kan zo zijn, maar de familie moet nu toch naar de kamer die op hun formulier staat, maken de COA-medewerkers duidelijk. Al was het maar omdat gang G5 volledig is volgepland met alleenreizende mannen en daarom niet geschikt voor kinderen. De Syrische maakt geen enkele aanstalten. Een Eritreeër in een blauw Kappa-shirt heeft het tien minuten aangekeken, maar is het nu helemaal zat. 'Zij is gek, dat zie je toch', roept hij. 'Die Arabieren zijn allemaal hartstikke gek. Ik heb het in Ter Apel ook al gezien, ze zijn fucking crazy! Pak gewoon je spullen mens!'

Als er een bewaker bij komt, haalt de moeder zuchtend haar kleding van het bed.

Uniforme aanpak

Heumensoord draait nu een week en het lijkt soms een snelkookpan die elk moment kan overstromen. Maar de ervaring leert dat bewoners en medewerkers tijd nodig hebben om aan de nieuwe situatie te wennen, zegt locatiemanager Van Driel. 'Daarna ontstaat meer rust.'

Eén Syriër wil donderdag hulp om via Turkije terug te keren naar zijn geboorteland. Maar de meeste asielzoekers verkiezen voorlopig het stapelbed in Nijmegen boven een bestaan in een land in oorlog.

Yunus uit Syrië baalt dat door het groepje klagers voor de NOS-camera het beeld is ontstaan dat de noodopvang niet wordt gewaardeerd. 'Ik heb gehoord dat mensen in Nederland nu denken dat wij luxe willen of niet dankbaar zijn. Dat klopt niet. Ik ben blij dat ik een bed heb en eten krijg. Soms is het alleen wat moeilijk met al die regels.'

De aanpak is uniform, soms bijna militair. De woonbegeleiders mogen daar niet van afwijken, tenzij een arts medische redenen ziet.

Dus is het met de huidige bezetting 765 keer hetzelfde stapelbedje, 765 keer 'ik weet het niet' op de vraag wanneer de IND-procedure begint, 765 keer lunch met boterhammen en een plakje kaas.

Maar de reacties op die standaardaanpak zijn die van 765 individuen - arm, rijk, stads of boer, hoogopgeleid, ongeletterd, christelijk of moslim. Er is de Irakees die moppert dat de broodlunch precies hetzelfde is als het ontbijt. Maar even later vragen twee Afghaanse jongens hoe ze in het Nederlands kunnen zeggen: 'Thank you Holland for the food.'

De Volkskrant liep vier dagen mee met het COA-team op Heumensoord - één introductiedag voor nieuwe medewerkers en drie dagen in de noodopvang. De woonbegeleiders presenteren zich aan de vluchtelingen alleen met hun voornaam, daarom zijn hun achternamen niet vermeld. Om hun privacy te beschermen, zijn de asielzoekers niet herkenbaar opgevoerd. De mensen die herkenbaar zijn op de foto's, hebben hiervoor toestemming verleend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden