Hier staan wij

Ze zijn jong en ze worden gelauwerd om hun muziek, instrumentale kunnen en als bandleider. Het is een trend in de jazz: vrouwen nemen de leiding.

In augustus was het zover: de jonge jazz-bassiste en componiste Esperanza Spalding (26) stond op de cover van The New York Times Magazine, het style-nummer. Dan ben je doorgebroken tot de elite van het Amerikaanse culturele leven. Ze showde een paar peperdure jurken voor de fotograaf, maar het artikel gaat over haar muziek; aanleiding: de verrassing dat ze als 'eerste pure jazz-musicus' een Grammy won voor best new artist, en die voor de neus van Justin Bieber wegkaapte. Chamber Music Society heet haar cd, een wereldwijde hit.


In jazz-kringen was haar ster al pijlsnel gerezen, eerst als opmerkelijke bassiste van een oude crack als Joe Lovano, weldra voor haar eigen band en cd's. In september 2010 verscheen ze al op de cover van Downbeat, de New York Times onder de jazzbladen. Aan de lieveling van de jazzscribenten in de critics poll en ook van de lezers in hun jaarlijkse peiling wijdde Dan Ouelette, een van de Downbeat-coryfeeën, een vijf pagina's lang profiel, een lofzang.


Opmerkelijk: ze is een jonge vrouw én ze wordt gelauwerd vanwege haar muziek, haar instrumentale kunnen op de bas en als bandleider - de meeste beroemde vrouwen in de jazzgeschiedenis zijn zangeressen. Dat zingen kan Spalding ook, heel goed zelfs, maar als aanvulling. Esperanza Spalding is met al haar verdiende glamour de opvallendste verschijning in een trend in de jazz: vrouwen nemen de leiding, met succes.


Drumster Terri Lyne Carrington (1965), die speelde bij Herbie Hancock én bij Wayne Shorter, leidt zelfs een all female superband voor haar The Mosaic Project. De cd-opname kwam onlangs uit; het ensemble tourt nu door de VS. De line-up is een who is who van de vrouwen in de hedendaagse Amerikaanse jazz: Esperanza Spalding, trompettiste Ingrid Jensen, pianiste Geri Allen, klarinettiste Anat Cohen en de enige Nederlandse: Tineke Postma (zie inzet rechts) op sax.


Voor de zang heeft Carrington ervaren toppers als Dee Dee Bridgewater, Cassandra Wilson, Diana Reeves en van de opkomende sterren Gretchen Parlato.


Angela Davis, het icoon van de zwarte vrouwenstrijd in de jaren zestig en zeventig, schreef een korte tekst bij de cd. Terri Lyne Carrington, betoogt zij, betoont niet alleen eer aan de generatie voor haar, maar haar project ademt als een statement: now is the time. Hier staan wij, niemand kan meer om ons heen.


En dat is te merken aan de cd - het niveau is steeds hoog en wat deze plaat vooral bijzonder maakt is het plezier dat er vanaf spat, het zelfbewuste elan, de branie. Het gevoel van zusterschap zweepte de bandleden op tot grote hoogte.


Elke generatie komen er meer vrouwelijke musici naar de voorgrond. Want ze waren er altijd al wel, vrouwen in de jazz, vanaf het prilste begin. Naast de grote zangeressen waren er voor de oorlog vrouwenbands, als speciale attractie. Maar Mary Lou Williams (1910-1981) geldt als de eerste vrouwelijke bandleider, componist en arrangeur, algemeen erkend en gewaardeerd in het mannenwereldje van de jazz. Naar haar is het jaarlijkse Women in Jazz Festival in Washington genoemd, dat dit jaar voor de 16de keer werd gehouden.


De tromboniste en arrangeur Melba Liston (1926-1999) trad in haar voetsporen - zij hield de bebop bigband van Dizzy Gillespie met haar arrangementen op het spoor.


Carla Bley (1936) was co-leider en arrangeur van bassist Charlie Hadens fameuze Liberation Music Orchestra (1969). In de jaren negentig leidden pianiste Geri Allen en violiste Regina Carter succesvole bands. In Nederland Corrie van Binsbergen.


Maar de echte doorbraak naar de top en erkenning begon pas met de nieuwe generatie in de 21ste eeuw. De eerste was Maria Schneider, componiste en dirigente met een eigen groot ensemble. Op de polls van Downbeat staat zij de afgelopen jaren onbetwist bovenaan in maar liefst drie categorieën: componist, big bandleider en arrangeur. Schneider geeft zelfs haar eigen muziek en die van geestverwanten uit op haar label ArtistShare.


Waar komen al die zelfbewuste vrouwelijke jazzmusici die nu met hun eigen bands doorbreken vandaan? Het lijkt erop dat de grote vlucht die de professionele jazzopleidingen hebben genomen in de VS (en ook in Nederland) een belangrijke reden is voor het snel groeiende aantal vrouwelijke beroepsmusici.


Bijna alle jonge vrouwelijke sterren hebben een conservatoriumopleiding. De tijd van autodidacten die zich met bravoure omhoog werken ten koste van een gezinsleven en hun gezondheid in de nachtelijke uren in rokerige cafés en clubs - kennelijk meer een mannenhouding - is definitief voorbij.


Maar klinkt jazz door vrouwelijke musici ook herkenbaar? Bestaat er ook in de jazz zoiets als een vrouwelijke toets? Downbeat-verslaggever John Ephland vroeg het (op aandringen van trompettiste Ingrid Jensen) aan een reeks vrouwelijke musici. Niemand die 'vrouwelijke jazz' zegt te horen.


Pianiste Rachel Z ziet weinig verschil meer onder musici, wel in de media, waar de oudere mannen vrouwen meewarig behandelen: 'Die nemen vrouwen helemaal niet serieus als vernieuwende en belangrijke figuren in de jazz.'


Over de vrouwelijk musici: 'Het is heel belangrijk voor vrouwen in de jazz om gevoel voor humor te hebben en niet hun gevoel voor de diepe vrouwelijke kracht te verliezen. Keep the sexy in jazz!'


Drumster Terri Lyne Carrington (rechts) speelde bij Herbie Hancock én bij Wayne Shorter, leidt een all female superband voor haar The Mosaic Project.


De vrouwelijke toets

Deze muziek is een schreeuw: hier zijn wij! Drumster en bandleidster Terri Lyne Carrington is de eerste die onomwonden een volledige vrouwenband presenteert als statement: this is our music. Ze heeft een stoet topmusici geprikkeld mee te doen. De muziek is divers, zoals het gezelschap, met vrouwen uit uiteenlopende hoeken van de jazz, soul en hiphop, en enthousiast en verzorgd - de sisters zwepen elkaar op.


Dit is de cd (haar derde) die een jaar geleden meteen aansloeg en ongekend goed wordt verkocht voor een cd uit de schappen jazz. Met de titel en het strijktrio zal het ook meer klassiek gerichte luisteraars bekoren. Liefhebbers van Braziliaanse muziek vinden een compositie van Jobim plus de hartverscheurende stem van de oude Milton Nascimento in duet met de over haar bas zingende bandleidster.


Haar oudere zus Ingrid (trompet) was wat beroemder dan saxofoniste Christine Jensen, maar daar kan de nieuwe cd Treelines met een Canadese bigband wel eens verandering in brengen. Hij kreeg vier en een halve ster in jazzmagazine Downbeat (van de vijf). Ingrid is wel de belangrijkste soliste op de plaat, zoals ze dat ook is in het succesvolste grote ensemble van dit moment, dat van Maria Schneider. Het orkest van Christine Jensen klinkt daaraan verwant. Verrassend hecht in de arrangementen met sterke eigen composities waarin ze met melodieën speelt en sentiment niet schuwt.


De jonge gitariste uit New York was in een krap zaaltje van het North Sea Jazz Festival in Rotterdam deze zomer een van de muzikale hoogtepunten. Haar hoekige gitaarspel doet denken aan abstracte moderne componisten, maar steeds behoudt zij de jazzswing. Ze komt uit een hoek van jongeren die de avant-garde nieuw leven inblazen. Haar debuut met een trio wekte meteen ontzag; op haar nieuwe cd is het trio uitgebreid met twee fantastische jonge blazers die haar composities nog meer diepte geven.


Een jonge Nederlandse saxofoniste die voor haar band de beste Amerikaanse pianiste, Geri Allen, engageert en ook nog drumster Terri Lyne Carrington (die vaak moet kiezen tussen de groepen van jazzreuzen Herbie Hancock en Wayne Shorter) - dat is eigenlijk verbijsterend. Ze nam met haar Amerikaanse kwartet in 2009 The Traveler op - met eigen composities plus een jazzbewerking van een stuk van Villa Lobos. Haar jongste cd is met haar hechte Nederlandse kwartet: The Dawn of Light. Esperanza Spalding zingt, als gast, woorden van dichter Pablo Neruda.


Prachtig.


-----------------------------------------------------------------------------------------------


Tineke Postma

In het gezelschap Amerikaanse topvrouwen in de jazz fladdert één Nederlandse rond: Tineke Postma (alt- en sopraansaxofoon). Ze is net terug uit New York voor een paar concerten met Mosaic, het project met alleen vrouwelijke spelers van drumster Terri Lyne Carrington. Heerlijk, inspirerend, volle zalen in de Jazz Standard, de club in de East Side, zegt ze. 'Ik leer er altijd veel van.'


Tineke Postma (Herenveen, 1978): 'Ik kende ze allemaal al, had met velen gespeeld, niet alleen met Terri Lyne en Esperanza Spalding, ook met Ingrid Jensen bijvoorbeeld.'


Het begon zo: 'We liepen in Boston, Terri Lyne en ik. We waren aan het repeteren met haar band voor een tournee. Toen vertelde ze dat ze een band met alleen vrouwen ging formeren voor een cd-opname. Het was een oude droom van haar, maar ze kon steeds geen goede band organiseren met alleen vrouwen. Nu vond ze dat de tijd rijp was. Het niveau van vrouwelijke spelers is gestegen, op alle instrumenten.'


Voor Tineke Postma is Terri Lyne Carrington (1965), een fenomenale drumster in de toonaangevende bands van Wayne Shorter en Herbie Hancock, haar Amerikaanse peetmoeder. 'Ik leerde haar kennen in 2002 toen ik in de VS op een jazzbeurs de competitie Sisters in Jazz had gewonnen. Zij was coach van de band die rond die competitie werd geformeerd voor een tournee. Sinsdien is ze mijn mentor. Ik vroeg haar voor de liner notes op mijn eerste plaat, en daarna dacht ik: ik vraag haar gewoon of ze mee wil spelen op mijn tweede cd. Vervolgens heeft ze mij al snel gevraagd voor haar band. Stond ik opeens te spelen in Carnegie Hall in New York en in Chicago. Het was heel heftig om zo snel op de toppodia te staan.' Ze zijn met elkaar blijven spelen, Postma in Carringtons band en Carrington in de hare.


Voor de opname van het Mosaic Project trok de vrouwenband een studio in Brooklyn in. 'We hebben het in twee dagen vrij live ingespeeld. Het hielp enorm dat we allemaal geïnspireerd zijn door de Amerikaanse stijl van Herbie Hancock en Wayne Shorter. Die doen op hun platen de meest en veelzijdige dingen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden