Hier en nu

Het echtpaar Hans Samsom en Laura Samsom Rous laat in 'De Hollandse metamorfose' een explosie van een nieuwe tijd zien....

De eeuwwisseling was hét moment om terug te kijken. Hoeveel boeken zijn er toen niet verschenen, die de afgelopen eeuw hebben belicht en verklaard - in de geschiedenis, politiek, beeldende kunsten, architectuur, muziek, sport? Het fotografenechtpaar Samsom heeft dat nu ook gedaan (samen met de schrijver/journalist H.J.A. Hofland); het richtte zich alleen niet op toen, op de geschiedenis en de ontwikkeling, maar op het absolute nu. Het resultaat is onthutsend.

Tussen 1999 en 2002 maakten Hans Samsom en Laura Samsom Rous een verkenning van Nederland om te onderzoeken hoe de zaken er voor staan. Ze doorkruisten het land van de Zeeuwse kust tot de Waddenzee, van Callantsoog tot Maastricht. Hij richtte zich op het landschap, zij op de nieuwe bewoners. De uitkomst is verpletterend, indringender dan zo'n traditionele terugblik, waarin je de veranderingen - verklaard en gedocumenteerd, geanalyseerd en becommentarieerd - aan je ogen ziet voltrekken. We zien geen voorgeschiedenis, alleen de explosie van een nieuwe tijd.

Het gaat om het land waarin we leven, dat deel uit maakt van ons leven, ons leven is. We zijn er, ook al komen we van elders, mee vergroeid geraakt. We kennen het, of denken het te kennen, omdat het in onze botten zit. Maar dat valt, bij het zien van de foto's in De Hollandse metamorfose, bitter tegen. Dat Nederland de laatste kwart eeuw, met een flinke piek in de jaren van het poldermodel, sterk is veranderd, dat wisten we - maar zo ingrijpend, verspreid tot in alle uithoeken? Vaak zien we een land, waarvan we niet wisten dat het bestond.

Het project doet erg denken aan een soortgelijke onderneming van de Engelse schrijver J.B. Priestley in 1933. Het was middenin de crisistijd, die de zwaar verouderde Engelse industrie nog erger trof dan elders. Er was een enorme werkloosheid, met de opkomst van Hitler in Duitsland dreigde een nieuwe oorlog. Priestley had genoeg van de apocalyptische verhalen die hij hoorde over de rampspoeden en begon een reis door het land om met eigen ogen te zien hoe het er voor stond. Hij vond een zwaar getroffen land, maar ook een sterk en veerkrachtig volk. Zijn English Journey, het verslag van zijn reis, werd razend populair. Hij zag de problemen, maar ook het vermogen om ze op te lossen.

Iets soortgelijks zien we in De Hollandse metamorfose. In een periode dat de traditionele partijen aan alle kanten terrein verloren aan Leefbaar-groeperingen en Pim Fortuyn aan zijn opmars begon, trokken de Samsoms het land in om te ervaren hoe het erbij lag. Dat actueel-politieke aspect komt éénmaal zelf aanbod, bijna achteloos, in een groep mensen die op een viaduct naar het verkeer beneden staan te kijken. Het was alleen geen gewoon verkeer en geen gewone dag: het was 10 mei 2002, de begrafenisstoet van Pim Fortuyn.

In De Hollandse metamorfose concentreerde Laura Samsom Rous zich, zoals gezegd, op de bevolking; ze koos voor de jongste generatie. En zo zien we de nieuwe Nederlanders, nog amper stemgerechtigd, in een reeks portretten, gefotografeerd in een stemming die ze in het buitenland tegenwoordig sinds Rineke Dijkstra en Hellen van Meene 'de Hollandse school' noemen. Jongens en meisjes die, ernstig en zelfbewust, door hun puberteit heenblikken. Ze zijn Nederlanders is de boodschap, al komen hun ouders van over de halve wereld, zij hebben de toekomst.

In de omslag van het boek, vastgelegd door Hans Samson, zit al direct een confrontatie. Voorop zien we de toegang tot een (nog) leeg, maagdelijk strand, een strand om rond te banjeren en met de hond te rennen. Het heeft een mooie, historische juttersnaam, De Kwade Hoek. Achterop is het helemaal anders, daar is het strand niet leeg en open meer, maar volgestouwd met leisure. Het is met hekken afgezet, want er is een wedstrijd in zandkastelen bouwen gaande. Het ligt in Scheveningen, was ooit het strand van Kniertje, maar het heeft geen historische naam meer, het is geglobaliseerd tot Holland Beach.

En zo zien we Nederland in het gezicht van nieuwe, frisse Vinexwijken, in het leven achter de geluidswal van de snelweg, in nieuwe stadscentra en kantoorparken, in het futurisme van de vrije busbanen. Het is een land waar vrijwel niets onveranderd is gebleven. In het weidelandschap van het Friese Burum drijft een boerenechtpaar een kudde koeien van de wei naar de stal. Het is een oeroud beeld, alleen is de horizon die van een andere wereld. Waar ooit een groep bomen, een kerktoren of een molen het beeld bepaalden, doen het nu de gigantische schotels van een satellietcommunicatiestation.

In zijn inleiding stelt Hofland dat iedere Nederlander verplicht zou moeten worden om, desnoods op rijkskosten, eenmaal per jaar zo'n reis te maken, 'niet onder deskundige begeleiding, niet volgens een voorgedrukt programma, maar zelfstandig en met uitsluitend de opdracht om te kijken'. De Samsoms deden dat onbevangen en zonder vooroordeel. Je ziet dat in hun foto's en vaak slaat de schrik je om het hart.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden